Serbest Dolaşımdan Vize Duvarına

Osmanlı İmparatorluğu’nda Tanzimat sonrası dönemde 1867 yılında yürürlüğe giren Pasaport Nizamnamesi ile birlikte, modern anlamda pasaport uygulamasına geçildi. Bu döneme kadar seyahatler çoğunlukla yerel izin belgeleri ya da devlet görevlilerinin verdiği geçiş yazılarıyla yürütülürken, bu yeni sistemle birlikte bireylerin sınır geçişleri daha sistematik biçimde kayıt altına alınmaya başlandı. 

Nizamnamenin asıl amacı, Balkanlarda başlayan milliyetçi hareketlerle birlikte ortaya çıkan ayrılıkçı hareketler nedeniyle devletin giriş çıkışlardaki kontrolü artırmak istemesiydi. Diğer yandan Tanzimat fermanından itibaren Osmanlı’da modernleşme ve Avrupalılaşma adımlarının da etkisi oldu.

1914’te patlak veren I. Dünya Savaşı, devletlerin sınır politikalarında köklü bir değişime yol açtı. Savaş öncesinde Avrupa’da görece serbest olan dolaşım, güvenlik kaygıları nedeniyle ciddi biçimde kısıtlandı. Bu süreçte pasaport taşımak birçok ülke için zorunlu hale gelirken, yabancıların ülkeye girişini denetlemek amacıyla vize uygulamaları yaygınlaştı. 1920 yılında Milletler Cemiyeti öncülüğünde yapılan düzenlemeler ile pasaportların standartlaşmasını sağlayarak bugünkü uluslararası seyahat sisteminin temelini attı. 1924 yılında yürürlüğe giren Göçmenlik Yasası ile getirilen kota ve vize sistemi de ABD’de bugün uygulanan vize sisteminin temellerini attı.

Türkiye’nin Cemiyet’e 1932 yılında katılmasıyla uluslararası meşruiyet ve diplomatik entegrasyonu artsa da, 1950 yılına kadar Osmanlı’daki pasaport uygulaması büyük ölçüde devam etti. 1950’de çıkarılan 5862 sayılı Pasaport Kanunu ile pasaport türleri (hususi, hizmet, diplomatik) netleşti, pasaport verme yetkisi ve prosedürleri standardize edildi.

12 Eylül 1980 askeri darbesi Türkiye’nin demokratikleşme sürecini baltalamasının yanında, bugün AB ile uygulanan vize rejiminin başlangıcı oldu. Darbenin ardından Avrupa Topluluğu’nun (AT - günümüzde AB) Türkiye ilişkilerini askıya aldı. Bunun üzerine Almanya ve Fransa 1980, Benelüks ülkeleri 1981, Birleşik Krallık 1989, İtalya 1990, İspanya 1991,  Yunanistan ise 1992 yılında Türk vatandaşlarına vize uygulaması başlattı. Bu dönem serbest dolaşımdan kontrollü geçişe geçişin en net biçimde hissedildiği aşama oldu.

2000’li yıllarla birlikte Türkiye’nin AB’ye katılım müzarakeleri kapsamında vize serbestisi süreci yeniden gündeme geldi. 2013 yılında başlatılan diyalog kapsamında Türkiye, biyometrik pasaportlara geçiş, sınır güvenliğinin güçlendirilmesi, göç yönetimi kapasitesinin artırılması ve kişisel verilerin korunmasına yönelik yasal düzenlemeler gibi başlıklarda önemli adımlar attı. Bu sürecin önemli bir parçası olarak 2015’te yürürlüğe giren Geri Kabul Anlaşması ile Türkiye, kendi vatandaşlarının yanı sıra Türkiye üzerinden AB’ye geçen düzensiz göçmenlerin geri alınmasını kabul etti.

Buna karşılık süreç özellikle terörle mücadele mevzuatı, kişisel verilerin korunmasında bağımsız denetim ve uygulama farkları, yargı bağımsızlığı ve temel haklar alanındaki düzenlemeler gibi başlıklardaki uyumsuzluklar nedeniyle ilerleyemedi. Bu nedenle teknik kriterlerin önemli bir kısmında mesafe alınsa da, vize serbestisinin yürürlüğe girmesi için gerekli olan tüm koşullar tamamlanamadı.