El-Cezerî'nin Su Gücüyle Çalışan Programlanabilir İlk Robotları Yaptığı İddiası Doğru mu?

Son dönemde sosyal medyada tarih anlatıları giderek daha popüler hale geliyor ve yüksek etkileşim alıyor. Özellikle bilim ve teknoloji tarihine dair içerikler geniş kitlelere hızla ulaşıyor. Fakat sosyal medyada doğruymuş gibi görünen çok sayıda yanıltıcı bilgi bulunduğundan doğru paylaşımlar bile zaman zaman şüpheyle karşılanabiliyor. Bu nedenle bu tür iddiaların güvenilir kaynaklarla desteklenerek netleştirilmesi önem kazanıyor.

İlgili gönderide yer alan açıklamada da bundan 800 yıl evvel El-Cezerî’nin su gücüyle çalışan programlanabilir ilk robotları yaptığı iddia edilmiş. Öncelikle El-Cezerî’nin kim olduğuna bakmakta fayda var. El-Cezerî’nin tam adı Bedîüzzamân Ebü’l-İzz İsmâil b. er-Rezzâz el-Cezerî’dir ve daha çok “Cezerî” adıyla bilinir. 12. yüzyılda Cizre (el-Cezîre) bölgesinde doğmuş, Diyarbakır’daki Artuklu sarayında mühendis olarak çalışmıştır. En önemli eseri 1206’te tamamladığı Kitâb fî Maʿrifeti’l-Hiyeli’l-Hendesiyye (Olağanüstü Mekanik Araçların Bilgisi Hakkında Kitap)’dir. Bu kitapta su saatleri, otomatik müzik aletleri, su pompaları ve çeşitli mekanik düzenekleri çizimlerle ve adım adım anlatmıştır. Cezerî hayatı boyunca yeni makineler tasarlayan bir mucitten çok, kendinden önceki teknikleri geliştirip uygulayan bir mühendis olarak öne çıkar. Yaptığı çalışmalar, su gücüyle çalışan mekanik sistemlerin tarihinde temel bir referans noktası sayılır.

Cezerî’nin eserinde yer alan düzeneklerden biri, gölette yüzen ve içinde flütçü, arpçı ve iki davulcu bulunan müzik teknesidir. Davulcuların kollarını hareket ettiren mekanizmaya yerleştirilen pimler değiştirilerek ritim ayarlanabiliyordu. Bu özellik nedeniyle bazı bilim tarihçileri bu sistemi tarihteki ilk programlanabilir otomatlardan biri olarak değerlendirir. National Geographic de bu tür makineleri “programlanabilir” olarak tanımlamış ve Cezerî’nin robotik ve hidrolik alanında modern mühendisliğin temellerine katkı sağladığını vurgulamış. Cezerî’nin en bilinen tasarımlardan bir diğeri de fil şeklindeki su saatidir. Bu saat, her yarım saatte bir hareket eden figürlere ve ses çıkaran mekanizmalara sahiptir.

Gönderide yer alan bir diğer iddia da el-Cezerî’nin Leonardo da Vinci’ye ilham vermesidir. Bazı kaynaklar Cezerî’nin konik valf tasarımlarının Avrupa’da yaklaşık üç yüzyıl sonra da Vinci tarafından yeniden ele alındığını öne sürer. Britannica’da yer alan el-Cezerî maddesine göre, Leonardo da Vinci’nin el-Cezerî’nin klasik otomata tasarımlarından etkilenmiş olabileceği belirtilir. Bu nedenle Cezerî’nin çalışmalarının Rönesans mühendislerini dolaylı olarak etkilemiş olabileceği düşünülür. 

“Sibernetiğin babası” olarak anılması ise tartışmalıdır. Sibernetik, canlı ve cansız sistemlerde geri bildirim döngüleriyle işleyen kontrol ve kendi kendini düzenleme mekanizmalarını inceleyen disiplinler arası bir bilim dalıdır. Modern literatürde sibernetiğin kurucusu olarak genellikle Norbert Wiener kabul edilir ve bu alan, 20. yüzyılda kuramsal bir çerçeveye oturtulmuştur . El-Cezerî’nin geliştirdiği makineler bu fikirlerin erken mekanik örnekleri olarak değerlendirilse de doğrudan sibernetik biliminin kurucusu olarak tanımlanması yaygın bir akademik yaklaşım değildir.

Özetle, 1206'da eserini tamamlayan Cezerî, su gücüyle çalışan saatler ve otomatik makineleri kitabında derlemiş ve bu düzeneklerle döneminin ötesine geçmiştir. Çalışmaları sonraki yüzyıllarda da ilgi görmüş ve Rönesans mühendislerine ilham kaynağı olmuştur.