Uyuşturucu Suçlarında Tarihi Sıçrama

Türkiye'de son yıllarda uyuşturucu operasyonları, sentetik madde ölümleri ve bağımlılık tartışmaları kamuoyunda daha görünür hale geldi. Sosyal medyada dolaşıma giren videolar, mahallelerde artan tedirginlik ve genç nüfusa ilişkin kaygılar uyuşturucu meselesini yalnızca güvenlik başlığı altında değil, toplumsal bir dönüşümün parçası olarak da gündeme taşıyor. Ancak bu tartışmalar çoğu zaman parçalı ilerliyor. Kimi yorumlar meseleyi yalnızca bireysel tercihlere indirgerken, kimileri yalnızca ekonomik kriz ya da uyuşturucuya erişim üzerinden açıklıyor.

Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı'nın (TEPAV), Adalet Bakanlığı ve Emniyet Genel Müdürlüğü (EGM) verilerinden derlediği tablo, bu dönüşümün boyutunu daha net ortaya koyuyor. Verilere göre uyuşturucuya bağlı suçlardan dolayı hüküm giyenlerin toplam hükümlüler içindeki oranı, 1990'larda %2–3 düzeyindeyken özellikle 2010 sonrasında yükselişe geçti.

TEPAV'ın yayımladığı grafikte en dikkat çekici bölüm, 2020 sonrasında yaşanan ani sıçrama. 2020 yılında uyuşturucuya bağlı suçlardan hüküm giyenlerin toplam hüküm giyenlerin içerisinde %15 seviyesinin altındayken, 2024 yılında bu oran %179 artarak %40’a yaklaştı.

Uyuşturucu suçlarındaki yükselişi anlamlandırırken genç nüfus verileri önemli bir katman oluşturuyor. Türkiye, Avrupa ülkeleri arasında ne eğitimde ne istihdamda (NEET) yer alan gençlerin oranının %26,3 ile en yüksek olduğu ülke konumunda. Özellikle 15–24 yaş grubunda uzun süre eğitim ve iş hayatının dışında kalan genç nüfus dikkat çekiyor.

Ekonomik sistemle bağı zayıflayan, uzun süre işsiz kalan ya da sosyal hareketlilik imkânlarına erişemeyen gençler, suç ağları ve bağımlılık gibi risk alanlarına karşı daha kırılgan hale geliyor. Bu durum doğrudan "uyuşturucu kullanımı" anlamına gelmese de akademik çalışmalarda uzun süreli dışlanmışlık hissinin bağımlılık ve suç risklerini artırabildiği sıkça vurgulanıyor. Son yıllarda Türkiye'de genç işsizliği, barınma maliyetleri ve gelecek kaygısı üzerine yürüyen tartışmalar da bu tabloyu besleyen arka planlardan biri.

Türkiye'de uzun yıllardır kişi başına düşen alkol tüketimi düşme eğiliminde. Bu eğilim toplum sağlığı açısından umut verici olsa da, özellikle genç nüfusun "eğlence" arayışı açısından önemli bir ipucu sunuyor. Yüksek ÖTV oranları ve artan fiyatlar nedeniyle alkollü içeceklere erişim giderek zorlaşırken sentetik uyuşturucuların ve daha ucuz maddelerin yaygınlaşmasına ilişkin veriler dikkat çekiyor. Bu tablo, "ikame etkisi" tartışmalarını gündeme taşıyor. Özellikle ekonomik kriz dönemlerinde daha ucuz ve erişilebilir maddelerin kullanımının artabileceğine dair değerlendirmeler yapılsa da burada doğrudan ve kesin bir neden-sonuç ilişkisi kurmak güç.

Uyuşturucu suçlarındaki yükselişi yalnızca talep tarafından değil, arz tarafından da değerlendirmek gerekiyor. Türkiye, coğrafi konumu nedeniyle uzun yıllardır önemli uyuşturucu transit güzergâhlarından biri olarak değerlendiriliyor. Ancak son yıllarda mesele, yalnızca transit geçiş olmaktan çıkıp iç piyasadaki yaygınlaşma ile birlikte anılmaya başladı.

Özellikle metamfetamin yakalamalarındaki artış dikkat çekiyor. İçişleri Bakanlığı ve uluslararası kuruluşların raporlarında, sentetik uyuşturucuların hem çeşitlendiği hem de daha erişilebilir hale geldiği belirtiliyor. Küçük miktarlarda taşınabilmeleri, düşük maliyetle üretilebilmeleri ve hızlı dağıtım ağlarına girebilmeleri bu maddelerin yayılmasını kolaylaştırıyor.

Uyuşturucu suçlarındaki yükseliş, tek bir nedenle açıklanabilecek bir mesele değil. Genç işsizliği, sosyal dışlanma, ekonomik baskılar, sentetik maddelerin yaygınlaşması, erişim kolaylığı ve arz ağlarının dönüşümü bu artışta etkili olan başlıca etkenler arasında yer alıyor. Diğer yandan ceza ve tutuklamalardaki görünür artışın, istatistikler üzerinde etkili olduğunu söylemek de mümkün.

TEPAV'ın Adalet Bakanlığı verilerinden derlediği grafik, Türkiye'de uyuşturucu meselesinin artık yalnızca "asayiş" başlığı altında okunamayacak kadar büyük bir toplumsal dönüşüme işaret ediyor. 1990'larda toplam hükümlüler içinde küçük bir paya sahip olan uyuşturucu bağlantılı suçlar, bugün ceza adaleti sisteminin en görünür başlıklarından biri haline gelmiş durumda.