Atatürk'ün Nutuk'ta Galatasaray Lisesi'ne Lanet Ettiği İddiası Doğru mu?

Türkiye’de Atatürk ve özellikle Milli Mücadele yıllarına ilişkin iddialar uzun yıllardır kamuoyunda ilgi görüyor. Televizyon programlarından popüler yayınlara, köşe yazılarından sosyal medyaya uzanan geniş bir alanda bu dönem sıkça tartışılıyor. Paylaşımların bir kısmı kitaplara ya da arşiv belgelerine dayandırılsa da, alıntılar çoğu zaman metnin bütünü görülmeden aktarılıyor ve bağlamından koparılarak yorumlanıyor. Bu da tarihsel bir ifadenin ne söylediği ile ona yüklenen anlamın birbirine karışmasına yol açıyor. Özellikle sosyal medyadaki hızlı dolaşım, doğrulanmış bilgi ile eksik ya da çarpıtılmış yorum arasındaki sınırı daha da belirsiz hale getiriyor.

İlgili gönderide yer alan ve Nutuk’tan olduğu belirtilen bölümde Atatürk’ün Galatasaray Lisesi’ni Fransız işgal kuvvetlerine destek sağladığı için lanet bir kurum olarak gördüğü söylenerek Nutuk’tan bir bölüm paylaşılmış. Öncelikle ilgili bölümün Nutuk’ta yer alıp almadığını, yer alıyorsa da Nutuk’un hangi bölümünde nasıl yer aldığını tespit etmek gerekir. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın resmi internet sitesinde, Nutuk’un dört cilt halinde erişime açılmış PDF’i yer alıyor. İddiada sözü edilen bölüm, Cilt III’te 1730. sayfada yer alıyor:

Bu bölüm, Mustafa Kemal’in 1919 sonunda Ankara’ya gelişinde, Heyet-i Temsiliye adına yaptığı konuşmanın metni. Bu bölümün temel amacı, Mondros Mütarekesi sonrasında İtilaf Devletleri’nin işgallerini, mütareke hükümlerinin nasıl ihlal edildiğini ve Osmanlı hükümetlerinin pasif tutumunu eleştirerek Milli Mücadele’nin meşruiyetini savunmaktır. Konuşmada Türk milletinin “zalim” ve “kabiliyetsiz” olduğu yönündeki yabancı iddialar reddediliyor. Ayrıca Erzurum ve Sivas Kongreleri’nde belirlenen ilkeler anlatılarak milli egemenlik vurgulanıyor. Bu bağlam içinde geçen “Sultani Mektebi’nin salonlarını aleyhimizde konferans verdirmek için ecnebilere küşâde bulunduranlar (açanlar)” ifadesinin bugünkü Galatasaray Lisesi’ni kurumsal olarak hedef aldığı değerlendirmesinde bulunmak, bu bölümü bağlamından kopararak yorumlamak olur. Burada kastedilen, Türkiye aleyhindeki tezlere alan açan bazı kişi ve çevrelere yöneltilmiş bir eleştiridir.

Türk-Fransız İlişkilerinde Galatasaray Lisesi (1919-1924) isimli bir çalışmada, 1868 yılında kurulan Galatasaray Lisesi’nin (o dönemdeki ismiyle Mekteb-i Sultani) Osmanlı Devleti'nden Türkiye Cumhuriyeti'ne geçiş sürecindeki tarihsel gelişimini ve Türk-Fransız ilişkilerindeki merkezi rolünü inceliyor. Okulun Tanzimat ideolojisi doğrultusunda farklı etnik ve dini grupları birleştirme çabası ile kuruluşundan itibaren maruz kaldığı Fransız kültürel etkisi, çalışmada temel izlek olarak sunulmuş. Mondros Mütarekesi sonrası işgal yıllarında lisenin Fransız makamları tarafından tam bir Fransız kurumuna dönüştürülme girişimleri ve buna karşın Milli Mücadele döneminde sergilenen direniş detaylı olarak anlatılmış. Bu çalışmada, ilgili iddia için önem taşıyan şöyle bir bilgi verilmiş:

“30 Nisan 1919’da lisenin 50. kuruluş yıldönümü vesilesiyle okul yönetiminin Sadrazam Damat Ferit Paşa onuruna düzenlediği şölene devlet ileri gelenlerinin yanı sıra bir grup Fransız yetkili de katıldı.”

Atatürk’ün 1919 yılı sonunda Ankara’da yaptığı konuşmada atıfta bulunduğu olaylardan birinin bu gece olma ihtimali oldukça yüksek. Suat Aray, Bir Galatasaraylının Hatıraları adlı eserinde, Damat Ferit Paşa ile Maarif Nazırı Ali Kemal’in katılarak konuşmalar yaptığı bu yemekli davet öncesinde, öğrenci ve öğretmenlerin bir müsamere sergilediğini aktarır. Alemdar Gazetesi’nin 2 Mayıs 1919 tarihli nüshasında 'Galatasaray Sultanisinde Mühim Bir Gece' başlığıyla yankı bulan bu olay, belli ki o dönem Atatürk’ün de dikkatinden kaçmamış. Bunun yanında İstanbul’da fiili işgalin başladığı ilk haftalarda  Fransız İşgal Kuvvetleri Komutanı General Franchet d’Espérey de Fransız Yüksek Komiseri ile birlikte Galatasaray Lisesi’ni ziyaret etmişti. 

Galatasaray Lisesi’nin İstanbul’un fiili işgal döneminde stratejik bir hedef haline gelmiş bir kurum olduğunu belirtmek gerekir. Okul binası önce İngilizler, ardından İtalyanlar tarafından işgal edilmek istenmiş. 1919’u da kapsayan bu kritik dönemde müdürlük görevini yürüten Salih Arif Bey, işgali engellemek için stratejik bir yol izlemiş. İngiliz ve İtalyan taleplerine karşı Fransız Sefareti’nden destek isteyerek işgal güçleri arasındaki rekabeti ve Fransızların okul üzerindeki kültürel etkisini bir denge unsuru olarak kullanmış. Salih Arif Bey’in izlediği bu denge stratejisi, Galatasaray Lisesi’nde eğitimin kesintisiz sürmesini sağlasa da, okul yönetimi ile Milli Mücadele safında yer alan öğrenciler arasında ciddi bir gerilime neden olmuş. 30 Ağustos 1922’deki büyük zaferin ardından yönetimin savaş yıllarındaki bu temkinli tutumu basında ağır suçlamaların hedefi haline geldiği de görülüyor. 30 Ekim 1922’de ise İstanbul’u işgal ordularından teslim alan Refet Paşa (Bele) liseyi ziyaret etmiş. 

Milli Mücadele'nin ardından Türk eğitim sisteminin yol haritasını çizmek için toplanan Heyet-i İlmiye'de, Galatasaray Lisesi'nin durumu sert tartışmalara konu olmuş. Toplantı sırasında Ağaoğlu Ahmet Bey, okulun mevcut yapısını "gayrimilli" olarak nitelendirip eleştirse de kurumun kapatılması yoluna gidilmemiş. Aksine, 1923 yılındaki bu kurulun aldığı kararlarla lisenin müfredatı millileştirilmiş ve okul, Cumhuriyet’in laik eğitim sistemine tam olarak entegre edilmiş. 

Mustafa Kemal Atatürk, cumhurbaşkanı olduktan sonra 1930, 1932 ve 1933 yıllarında Galatasaray Lisesi’ni üç kez ziyaret etti. Bu ziyaretlerde derslere ve sınavlara katıldı; okulun spor ve izcilik faaliyetleriyle yakından ilgilendi. Galatasaray Spor Kulübü müzesini gezerek şeref defterini imzaladı ve daha sonra gönderdiği fotoğraflarını “Galatasaray’a” ithaf etti. Atatürk için Galatasaray, Türkiye’nin Batı’ya açılan yüzünü temsil eden seçkin bir eğitim kurumu niteliğindeydi; bu nedenle Harp Akademisi ve Mülkiye gibi stratejik önemdeki kurumlarla birlikte değerlendirilmiştir.