Yenilenebilir Enerji On Yılda Hangi Sektörlerde İlerledi, Hangilerinde Yerinde Saydı?

Türkiye, Aralık 2014'te yayımladığı Ulusal Yenilenebilir Enerji Eylem Planı'yla 2023 için dört hedef koymuştu: yenilenebilir kaynakların toplam enerji tüketimindeki payını yüzde 20'ye, elektrikteki payını yüzde 30'a, ulaştırmadaki payını yüzde 10'a, ısıtma ve soğutmadaki payını da yüzde 14'e çıkarmak. Plan, AB'nin 2020 hedeflerini belirleyen yenilenebilir enerji direktifinin şablonuyla hazırlanmıştı.

2023 geride kaldı. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nın (ETKB) enerji denge tablolarından yaptığımız hesaba göre dört hedeften yalnızca biri tuttu. Isıtma ve soğutmada pay artmak bir yana, geriledi.

Hedefin tuttuğu tek alan elektrik. 2024'te üretilen elektriğin yüzde 45'i yenilenebilir kaynaklardan geldi. Asıl değişim kaynağın kendisinde yaşandı. 2013'te yenilenebilir elektriğin yüzde 86'sı barajlardan geliyordu, rüzgar ve güneşin üretimdeki payı ise yüzde 3 civarındaydı. 2025'te yüzde 21'i buldu ve iki kaynak ilk kez hidroelektriği geride bıraktı.

Barajlara bağımlılık azaldı ama bitmedi. Kurak geçen 2025'te hidroelektrik üretimi bir önceki yıla göre beşte bir düştü. Yenilenebilir payı yüzde 43'e geriledi, açığı da doğal gaz kapattı.

Peki elektrikteki bu ilerleme genel tabloya neden yansımadı? Çünkü elektrik, Türkiye'de tüketilen enerjinin yalnızca beşte biri. Bu oran on yılda da kıpırdamadı: 2013'te yüzde 20,5, 2024'te yüzde 21,8. Evler, fabrika fırınları ve yollardaki araçlar hâlâ büyük ölçüde doğrudan yakıtla çalışıyor. Elektrik ne kadar temizlenirse temizlensin, geri kalan beşte dörde dokunulmadıkça toplam pay pek değişmiyor. AB'de bu pay 2024'te yüzde 25,2'ydi, Türkiye'de yüzde 14,5.

En kötü sonuç, en mütevazı hedefte çıktı. Plan, ısıtma ve soğutmada payın on yılda yalnızca iki puan kadar artmasını öngörüyordu. Yenilenebilir payı yüzde 12 civarından yüzde 9'a indi.

Bunu anlamak için 2013'teki yenilenebilir ısının neyden oluştuğuna bakmak gerekiyor: büyük ölçüde odun ve tezek. Konut ve iş yerlerinde yakılan odun ile hayvan ve bitki artıkları, binaların enerji tüketiminin onda birini karşılıyordu. 2018'e gelindiğinde bu tüketim yarıdan fazla azalmıştı. Aynı yıllarda doğal gaz şebekesi hızla büyüdü. EPDK verilerine göre konut abone sayısı 2013'te 9,5 milyondan 2018'de 14,8 milyona çıktı, şebeke de Aralık 2018'de 81 ilin tamamına ulaştı.

Yani kâğıt üzerinde başarısızlık gibi görünen sonuç, büyük ölçüde sobadan kombiye geçişin izi. Odun ve tezek istatistikte yenilenebilir sayılıyor, ama kış aylarındaki hava kirliliğinin de bilinen kaynakları arasında. Sorun, bunların yerini güneş ve jeotermal gibi modern kaynakların alamaması. Bu kaynakların binalardaki payı on yılda ancak yüzde 5,3'ten 6,4'e çıktı.

2018'den sonra tablo değişiyor. Şebeke büyümeyi sürdürdü ve abone sayısı 2024'te 21 milyonu geçti. Ama binalarda yakılan odun ve tezek azalmadı. Yalnızca oduna bakıldığında 2018 ile 2024 arasında yaklaşık üçte birlik bir artış var. "Gaz geldi, odun gitti" açıklaması 2018'e kadar işliyor, sonrasını açıklamaya yetmiyor.

Akla gelen birkaç olasılık var. Yeni aboneliklerin çoğu zaten gazla ısınacak yeni binalardan geliyor olabilir. Şebekenin ulaşmadığı kırsal haneler odundan vazgeçmemiş olabilir. 2022'deki doğal gaz zamları da bazı haneleri yeniden sobaya döndürmüş olabilir. Eldeki veri hangisinin ağır bastığını söylemeye yetmiyor.

Yüzde 10 hedefi konan ulaştırmada yenilenebilir payı on yılda binde 3'ten binde 7'ye çıktı. AB ortalaması yüzde 11,2.

Biyoyakıt tarafında politika geriye gitti. Benzine yerli etanol katma zorunluluğu 2014'te yüzde 3'e çıkarılmıştı. Arz sıkıntısı gerekçesiyle 2023'te yüzde 2'ye, Ekim 2025'te de 2026 için yüzde 1,5'e indirildi. Motorindeki biyodizel zorunluluğu ise 2018'den beri binde 5'te duruyor. Elektrikli araçlar da henüz bir fark yaratmıyor. TÜİK verilerine göre 2024'te karayolunda tüketilen enerjinin yalnızca binde 2'si elektrikti.

2023 hedefleri geride kaldı. Eylem Planı'nın sonrasını kapsayan, sektör bazında pay hedefi koyan güncel bir belgeye ulaşamadık. Bakanlığın bugün öne çıkardığı hedef, rüzgar ve güneş kurulu gücünü 2035'e kadar 120 gigavata çıkarmak.

Bu bir elektrik kapasitesi hedefi. Kaç santral kurulduğunu ölçüyor; evlerin neyle ısındığını, araçların neyle yol aldığını ölçmüyor. On yıllık veri tam da bu iki alanda ilerleme olmadığını gösteriyor. Elektrikte AB ortalamasına yaklaşan Türkiye, enerjinin geri kalanında on yılda pek yol alamadı ve artık bunu takip edecek bir hedefi de yok.

Türkiye, AB ülkelerinin yenilenebilir payını hesaplamak için kullandığı Eurostat SHARES istatistiğini üretmiyor. Bu yazıdaki sektörel payları ETKB'nin 2013-2024 Ulusal Enerji Denge Tablolarından biz hesapladık. Sonuçlar AB yöntemine yaklaşık bir karşılık olarak okunmalı. Elektrik payları EPDK ve TEİAŞ verileriyle örtüşüyor.

Denge tablolarında jeotermal ısı verisi 2018-2022 arasında her yıl aynı değerle tekrarlanıyor. Bu yüzden ısınma payındaki küçük yıllık oynamalar temkinle okunmalı. Sanayideki atık kalemi 2018'de tanım değişikliğine uğradığı için hesaplara katılmadı.