İstanbul'da Kaç Toplanma Alanı Var?

İstanbul'da her orta büyüklükteki depremden sonra aynı soru yeniden soruluyor: Deprem olursa nerede toplanacağız? Sorunun cevabı bir sayı olmalı. Ama son yedi yılda kamuoyuna yansıyan sayılar 2.864 ile 5.636 arasında değişiyor. Kamuoyunda dolaşan bir diğer sayı ise 77.

Bu sayılar, tarihleri ve kapsamları açıklanmadan doğrudan karşılaştırılamaz. Bir kısmı farklı dönemlerin envanterini, bir kısmı ise bambaşka bir alan türünü anlatıyor. Toplanma alanlarının hikâyesi, biraz da bu karışıklığın ve onun üzerinden yürüyen bir siyasi tartışmanın hikâyesi.

17 Ağustos 1999 depremi, resmi rakamlara göre 17 binden fazla kişinin hayatını kaybettiği bir yıkımdı. Sonrasında İstanbul için büyük açık alanlar belirlendi. İBB'ye göre bu alanlar 2002'de, İstanbul Valisi başkanlığında kurulan İl Afet Merkez Kurulu tarafından saptandı. Bunlar, deprem sonrasında çadır kent kurulabilecek, elektrik, su ve tuvalet altyapısı taşıyabilecek geniş alanlardı. Bu listenin kaç alandan oluştuğu bile net değil. Kaynaklarda 470, 480 ve 493 gibi farklı sayılar geçiyor.

"Bu alanlardan yalnızca 77'si kaldı" iddiası, TMMOB İstanbul İl Koordinasyon Kurulu'nun Ağustos 2017'deki açıklamasında İBB Deprem ve Doğal Afetler Komisyonu'nun bir raporuna dayandırılıyordu. Kurul, diğer alanların alışveriş merkezlerine, konutlara ve kamu binalarına dönüştüğünü söylüyordu. Kurulun verdiği örneklerden biri, Aralık 2006'da imar değişikliğiyle ticari kullanıma açılan 181.400 metrekarelik eski Otosan fabrikası arazisiydi.

26 Eylül 2019'da Silivri açıklarında 5,8 büyüklüğünde bir deprem oldu. Aynı gün İBB Başkanı Ekrem İmamoğlu bir televizyon programında 470 alandan yalnızca 77'sinin kaldığını söyledi.

Üç gün sonra AFAD Başkanı Mehmet Güllüoğlu yanıt verdi: İstanbul'da 2.864 toplanma alanı vardı. Güllüoğlu, bu alanların çoğunun park ve bahçelerden oluştuğunu, belediyelerce belirlendiğini ve 1999 sonrasında belirlenen yaklaşık 400 alanla karşılaştırılamayacağını söyledi.

Kasım 2020'de AFAD bir açıklama daha yaptı. İstanbul'daki toplanma alanı sayısını 3.021 olarak verdi ve basında geçen 470 rakamının geçici barınma alanlarıyla karıştırıldığını belirtti. Aynı açıklamaya göre kişi başına düşen alan 1,29 metrekareydi ve bunun 2 metrekarenin üzerine çıkarılması hedefleniyordu. Özellikle eski merkez ilçelerde kapasite yetersizdi, bu yüzden okul bahçeleri de listeye eklenecekti.

Sadece beş ay sonra, Nisan 2021'de, dönemin İçişleri Bakanı Süleyman Soylu sayının 2.900'den 5.599'a, kişi başı alanın da 1,29'dan 3,27 metrekareye çıktığını duyurdu. İncelediğimiz kamuya açık kaynaklarda, artışın hangi alanlardan oluştuğunu gösteren bir listeye ulaşamadık.

23 Nisan 2025'te İstanbul bu kez 6,2 büyüklüğündeki Silivri depremiyle sarsıldı. Deprem sonrasında bazı haberlerde, AFAD'a atfen İstanbul'da yaklaşık 3.000 toplanma alanı olduğu yazıldı. Ancak bu haberler açıklamanın tarihini ve özgün kaynağını göstermiyordu. İki ay sonra, Haziran 2025'te, Anadolu Ajansı AFAD'ın İstanbul'da belirlediği toplanma alanı sayısını 5.577 olarak aktardı.

Belediye kaynaklarında ise bu rakama yakın bir sayı geçiyor. İBB'nin İstanbul Güçleniyor sayfasında, AFAD'ın İstanbul'da 5.636 toplanma alanı belirlediği ve kişi başına ortalama 2,99 metrekare alan düştüğü belirtiliyor. Sayfa verinin hangi döneme ait olduğunu açıkça yazmıyor, aynı sayfadaki ilçe haritası ise 2018 tarihini taşıyor. İstanbul Planlama Ajansı'nın Şubat 2023'teki deprem çalışma grubu toplantısının özet raporu da AFAD'ın belirlediği 5.636 alanı inceliyor. Rapora göre İstanbulluların yüzde 99'u bu alanlara 1 kilometre yürüyerek ulaşabiliyor, ancak alanların yüzde 36'sında kişi başına 1 metrekareden az alan düşüyor.

Aynı günlerde "470 alandan 77'si kaldı" iddiası da, bu kez TMMOB yetkililerine dayandırılarak yeniden haberlere girdi. AFAD'ın 2020'de bu sayının barınma alanlarına ait olduğunu açıklaması tartışmayı sona erdirmemişti.

Araştırmacılar da kurumlar arasındaki veri tutarsızlığına dikkat çekiyor. Hazal Ekin Uyar ve Evrim Özkan'ın 2023'te yayımlanan çalışması, AFAD 3.021 alan bildirirken İBB'nin etkileşimli haritasında 823 alan tespit etti. Çalışmanın bu 823 alan üzerinden yaptığı hesapta İstanbul ortalaması kişi başı 2,23 metrekare. Çalışmanın tablosuna göre 18 ilçede kişi başı alan, 2002 tarihli JICA raporunun önerdiği 1,5 metrekarelik brüt alanın altında kalıyor. Sultanbeyli'de bu değer 0,25, Bağcılar'da 0,33 metrekare. Bu rakamlar güncel envanteri değil, çalışmanın kendi hesaplamasını yansıtıyor.

Rakam karışıklığının önemli bir kısmı iki kavramın birbirine karıştırılmasından geliyor.

Acil toplanma alanı, depremden hemen sonra insanların güvenli biçimde bir araya geldiği, kısa süreli kullanılan yer. Mahalle içindeki bir park, bir okul bahçesi ya da açık bir otopark olabilir. AFAD'ın 2.864, 3.021, 5.599 ve 5.577 gibi sayıları bu alanları gösteriyor. Bugün e-Devlet üzerinden adres bazında sorgulanabiliyorlar.

Geçici barınma alanı ise evini kaybedenlerin haftalarca, hatta aylarca kalacağı çadır ya da konteyner kentlerin kurulacağı alan. Büyük, düz ve altyapısı olan araziler gerektiriyor. AFAD'a göre 1999 sonrasında belirlenen ve 470 ile 493 arasında farklı sayılarla anılan liste, bu tür alanlardan oluşuyordu.

AFAD'ın açıklamasına göre "binlerce toplanma alanı" ile "470 alandan 77'si" farklı kategorileri anlatıyor: biri mahalle ölçeğindeki toplanma alanlarını, diğeri büyük barınma arazilerini. TMMOB ve İBB ise aynı tarihi alanları "toplanma alanı" olarak adlandırıyor. Bu terminoloji farkı, 470 alanın hangileri olduğunu ya da bunlardan tam olarak 77'sinin kaldığını tek başına kanıtlamıyor. Ama iki rakamın kamuoyunda neden sürekli birbirinin yanıtı gibi kullanıldığını açıklıyor.

Bir okul bahçesi de birkaç bin metrekarelik bir park da tek bir alan olarak sayılıyor. Asıl belirleyici olan, hangi ilçede kişi başına ne kadar alan düştüğü. Kişi başına alan konusunda farklı kurumların hesapları var, ancak bunların veri dönemleri ve yöntemleri aynı değil. Ortalama da yanıltıcı olabiliyor. İBB'nin hesabına göre İstanbul'da kişi başına ortalama 2,99 metrekare toplanma alanı düşse de nüfusun yüzde 67'si 1,5 metrekarelik eşiğin altında kalıyor. 6,2 milyon kişiye kişi başına yarım metrekareden az alan düşüyor.

Olası bir İstanbul depreminde milyonlarca insan ilk saatlerini bu alanlarda geçirecek. Şimdilik elde farklı kategorileri ve dönemleri anlatan, kolayca karşılaştırılamayan rakamlar ve her depremden sonra yeniden başlayan bir tartışma var.