Hukukun Üstünlüğü Endeksi 2025: Türkiye 118. Sırada

Son yıllarda küresel siyasette aşırı sağ ve milliyetçi-popülist hareketlerin yükselişinin bir etkisi olarak, ülkelerde yürütme gücünün merkezileşmesi nedeniyle denge-denetim mekanizmaları zayıflama riskiyle karşı karşıya. Seçimle gelen yönetimlerin yetki alanlarını genişletmesi, parlamentoların ve bağımsız kurumların etkisinin daralması, medya ile sivil toplum üzerindeki baskıların artması farklı rejimlerde benzer örüntüler üretirken, otoriterleşme kavramını da küresel bir eğilimi tarif eden bir çerçeveye dönüştürüyor.

Bu dönüşümün en görünür olduğu alan ise yargı bağımsızlığı. Mahkeme kararlarının siyasal tartışmaların merkezine yerleşmesi ve yürütme ile yargı arasındaki gerilimler, kuvvetler ayrılığı ilkesinin sınırlarını yeniden tartışmaya açıyor. ABD’de Yüksek Mahkeme ile Donald Trump arasındaki gümrük vergileri çekişmesi de bu kırılganlığı gösteren güncel örneklerden biri. Hukukun üstünlüğünün yalnızca anayasal bir ilke olarak değil, günlük yaşamı ve devlet-vatandaş ilişkisini belirleyen somut bir pratik olarak nasıl işlediğini ölçmek giderek daha kritik hale geliyor.

Dünya Adalet Projesi’nin (World Justice Project - WJF) Hukukun Üstünlüğü Endeksi, hukukun üstünlüğünü soyut normlar üzerinden değil, hem vatandaşların günlük deneyimleri hem de hukuk profesyonellerinin değerlendirmeleri üzerinden ölçen çok katmanlı bir endeks. Endeks; yürütme gücünün sınırlandırılması, yolsuzluk, açık yönetim, temel haklar, düzen ve güvenlik, düzenleyici uygulama, hukuk adaleti ve ceza adaleti başlıkları olmak üzere kavramsal çerçevesini sekiz ana faktör üzerine kuruyor. Veri ise ülkelerde genellikle yaklaşık 1.000 kişiyle yapılan ve hem algı hem de doğrudan deneyim soruları içeren genel nüfus anketi ile hukukçular ve akademisyenlere uygulanan nitelikli katılımcı anketi olarak toplumun iki kesiminden geliyor. Genel nüfus anketi hukukun üstünlüğünün vatandaş nezdindeki somut yansımalarını ölçerken, nitelikli katılımcı anketi daha çok kurumsal işleyişe, mevzuatın uygulanmasına ve yargı süreçlerine dair uzman görüşü sağlıyor.

Anketlerden alınan veriler sadeleştirilerek her değişken 0 ile 1 arasında standartlaştırılıyor. Faktörlerin ortalamaları alınarak birleştirilen ülke puanları 1 skoruna yaklaştıkça, ülkelerin hukukun üstünlüğü konusunda daha üstün performans gösterdiği anlamına geliyor.

Hukukun Üstünlüğü Endeksi’nin raporuna göre, hukukun üstünlüğü puanları Dünya genelinde üst üste 8. yıl gerilerken 2025 yılında %0,5 geriledi. Hukukun üstünlüğü 143 ülkenin %68’inde gerilerken yalnızca %32’sinde gelişme gösterdi. Gerileyen ülkelerdeki ortalama düşüş %1,1 iken ortalama yükseliş %0,5 seviyesinde. Bu durum, yükselişte olan ülkelere rağmen küresel tablonun negatif olduğunu gösteriyor. En sert gerileme ise genellikle siyasi istikrarsızlık ve yürütmenin yargı üzerindeki kontrolün artması başlıklarında gerçekleşti.

Raporda en çok puanı düşen ülke %4,9 ile Rusya olurken, Meksika’nın ve ABD’nin %2,8, Slovakya’nın %2,3, Macaristan’ın %2 gerilemesi dikkat çekiyor. En çok gelişme gösteren ülke %2,1 ile Dominik Cumhuriyeti olurken, ikinci sıradaki ülke %1,6 ile Senegal. 10 yıllık süreçte ise hukukun üstünlüğünde ilk sıralarda İskandinav ülkeleri dikkat çekiyor.

2015, 2020 ve 2025 yıllarında ilk iki sırada Danimarka ve Norveç konumunu korurken; Finlandiya ve İsveç sonraki sıralarda yer alıyor. Hollanda, Almanya ve Yeni Zelanda hukukun üstünlüğü konusunda üst sıralardaki yerlerini korurken, 2025’te Lüksemburg, İrlanda ve Estonya listede dikkat çeken ülkeler.

Hukukun Üstünlüğü Endeksi’nde 2025 yılında Türkiye 143 ülke arasında Rusya, Nijerya, Gine ve Honduras’la birlikte 0.41 endeks puanı alarak 118. sırada yer aldı. 2024 yılına göre yaklaşık olarak Sırbistan, Macaristan, Burkina Faso ve Mali ile birlikte %1,9 gerileme gösteren Türkiye, en çok düşüş gösteren ülkeler listesinde 19. sırada. 

2025’te Türkiye’nin yapısal görünümü, özellikle yürütmenin sınırlandırılması, temel haklar ve açık yönetim başlıklarında zayıflığın belirginleştiği bir tabloya işaret ediyor. Rapor küresel gerilemenin ana nedenleri arasında yasama ve yargının yürütme üzerindeki denetim kapasitesindeki düşüşü, yargı bağımsızlığındaki aşınmayı ve ifade ile toplanma özgürlüğündeki daralmayı gösteriyor. Türkiye’nin son yıllardaki düşüş trendi ve 2025’te en fazla gerileyen ülkeler arasında yer alması, bu alanlarda denge-denetim mekanizmalarının zayıfladığı bir eğilimle örtüşüyor. Özellikle yürütme gücünün yargı ve bağımsız denetim kurumları tarafından sınırlandırılması, sivil katılım ve bilgiye erişim gibi başlıklarda kırılganlık dikkat çekiyor.

Düzen ve güvenlik faktörü Türkiye açısından görece daha dengeli bir alan olarak öne çıksa da bu durum genel hukukun üstünlüğü performansındaki zayıflığı telafi etmiyor. Düzenleyici uygulama, hukuk adaleti ve ceza adaleti başlıklarında ise dava süreleri, idari işlemlerde gecikmeler, tarafsızlık ve siyasi etkiden bağımsızlık gibi yapısal unsurlar belirleyici oluyor. Genel skorun alt bantta kalması, sorunların tek bir alana değil, kurumsal mimarinin farklı katmanlarına yayıldığını gösteriyor. Türkiye’nin 2025 görünümü, sıralamadaki yerinden ziyade, denge-denetim kapasitesi ve temel haklar alanındaki aşınmanın belirginleştiği bir yapısal tabloyu yansıtıyor.