Bireysel Silahlanma: Dünyadaki Ateşli Silahların %85’i Sivillerin Elinde

Bireysel silahlanma, modern toplumların en keskin tartışma alanlarından biri. Bir tarafta “kişisel savunma hakkı” ve güvenlik gerekçeleri öne sürülürken, diğer taraftada artan cinayet oranları, intiharlar ve silah kazalarının yarattığı toplumsal maliyetler var. Bu başlık gündeme geldiğinde, dünyadaki sivil silahların yaklaşık %40’ının bireylerin elinde bulunduğu ABD ilk akla gelen ülke oluyor. Silah sahipliğinin anayasada bireysel bir hak olarak tanımlandığı ABD’de, eyaletler arasındaki derin yasal farklılıklar silaha erişimi ve silah taşıma pratiklerini önemli ölçüde etkiliyor. Son yıllarda özellikle okullarda yaşanan silahlı saldırılar ise, ülkede bireysel silahlanmaya yönelik düzenlemelerin daha yoğun ve eleştirel biçimde tartışılmasının önünü açmıştı.

Fakat son yirmi yılda küresel ölçekte etkiler yaratan krizler, savaşlar ve bölgesel çatışmalar, ekonomik dalgalanmalar ile internet ortamında giderek yaygınlaşan gündelik şiddet görüntüleri, bireysel silahlanma meselesinin yalnızca ABD ile sınırlı olmadığına dair gerekçeler sağlıyor. Çağımızı tanımlayan temel dinamiklerden biri, devlet başta olmak üzere kurumlara duyulan güvenin aşınması. Bu güvensizlik duygusu, birçok ülkede bireysel silahlanmayı besleyen önemli motivasyonlardan biri haline geliyor. Bireysel silahlanmanın yüksek düzeyde kayıt dışı olması, bu alandaki eğilimleri veriye dayalı olarak izlemeyi zorlaştırsa da, bireysel silahlanmanın küresel ölçekte artış eğiliminde olduğu gerçeğini görmezden gelmek çok da mümkün değil.

Bireysel silahlanmanın gerekçeleri ülkeye göre değişse de ortak birkaç başlık öne çıkıyor. Kişisel güvenlik ve kendini koruma motivasyonu neredeyse her yerde en güçlü gerekçe. ABD’de 2021’de yapılan bir kamuoyu araştırmasında silah sahibi olduğunu söyleyenlerin yaklaşık %88’i, silah sahibi olmalarının birinci nedeni olarak suça karşı korunma olarak ifade ediyor. Bunun yanında devlete ve adalet sistemine güvensizlik, kırsal bölgelerde kolluğun geç ulaşması, organize suç korkusu, bazı toplumlarda silahın “kimlik”, “erkeklik” ve “statü” gibi sembollerinin olması ve avcılık gibi hobiler de bireysel silahlanmayı artıran etkenler arasında. 

Küresel verilere bakıldığında, sivil silah stokunun zaman içinde istikrarlı biçimde büyüdüğü görülüyor. Small Arms Survey’in (SAS) verilerine göre, 2006 yılında sivillerin elindeki silah sayısı yaklaşık 650 milyonken, bu sayı 2017 itibarıyla 857 milyona ulaşmış durumda. Artışın önemli bir bölümü ABD kaynaklı olsa da, Orta Doğu, bazı Latin Amerika ülkeleri ve çatışma geçmişi bulunan Balkan ülkeleri gibi bölgelerde de yoğun bir sivil silahlanma dikkat çekiyor. Piyasa verileri de bu tabloyu destekliyor. Araştırmalar, hafif silah pazarının küresel ölçekte büyüme eğiliminde olduğunu gösteriyor. Mevcut projeksiyonlara göre piyasanın, 2023’e kıyasla yüzde 7,6 oranında büyüyerek 2030 yılına kadar yaklaşık 37,5 milyar dolarlık bir hacme ulaşması bekleniyor.

Buna karşılık, Birleşmiş Milletler Uyuşturucu ve Suç Ofisi’nin (UNODC) küresel cinayet verileri, yüksek silah sahipliği ile yüksek ölüm oranının her ülkede bire bir örtüşmediğini, düzenleyici çerçevenin ve kurumların kapasitesinin de belirleyici olduğunu gösteriyor.

SAS’a göre 2017 yılında ABD’de sivillerin elinde tahmini 393 milyon ateşli silah bulunuyor. Bu sayı, 100 kişiye yaklaşık 120 silahla ABD’yi dünyada açık ara birinci sıraya konumlandırıyor. ABD nüfusunun dünyanın yaklaşık yüzde 5’i olmasına rağmen, dünyadaki sivil silahların yaklaşık yüzde 46’sının bu ülkede olduğu tahmin ediliyor. Türkiye ise 13 milyon silahla bu listede 10. sırada yer alıyor.

Türkiye’de ateşli silahlar hukuken ruhsatlı ve ruhsatsız olmak üzere iki ana kategoriye ayrılıyor. Ruhsatlı silahların ise bulundurma ve taşıma ruhsatı olarak iki türü var. Bulundurma ruhsatı silahın yalnızca belirlenen adreste tutulmasına izin verirken, taşıma ruhsatı silahın kişinin üzerinde taşınmasına imkan tanıyor.

Emniyet Genel Müdürlüğü (EGM), silah ruhsatlarına ilişkin verileri zaman zaman basın açıklamaları yoluyla kamuoyuyla paylaşıyor. EGM’nin 09 Temmuz 2022 tarihli açıklamasına göre, 2017 ile 2022 yılı Haziran ayı arasında verilen silah ruhsatı sayısı 225.667 olarak verilmiş. Aynı dönemde yıllık ruhsat sayılarında belirgin bir artış görülüyor: 2017 yılında yaklaşık 33 bin olan yıllık ruhsat sayısı, 2021 itibarıyla 58 bin seviyesine yaklaşmış.

Açıklamada ruhsatlı silahların dağılımına ilişkin daha ayrıntılı bilgiler de yer alıyor. Buna göre Türkiye genelinde 244.184 kamu görevlisi, 198.428 emekli kamu görevlisi, 53.312 kişi can güvenliği gerekçesiyle ve 131.841 meslek mensubu (avukat, kuyumcu gibi) taşıma ruhsatına sahip. Taşıma ruhsatlı silah sayısı 627.765 olarak belirtilirken, bulundurma ruhsatları da eklendiğinde Türkiye’deki toplam ruhsatlı silah sayısının 998.237 olduğu anlaşılıyor.

Buna karşılık, Umut Vakfı gibi sivil toplum örgütleri de medyaya yansıyan haberleri derleyerek bireysel silahlanma ile ilgili bir tablo sunmaya çalışıyor. Vakfın verilerine göre 2001-2011 arası ateşli silah kullanılan toplam vaka sayısı 4.625. Sadece 2024’te medyaya yansıyan ateşli silah kullanılan olay sayısı ise 3.184. Tabii ki bu verilerin medyaya yansıyanlar üzerinden toplanması verinin sınırlığını gösteriyor. Fakat son yıllarda büyükşehirlerde çeteler üzerinden yürüyen rekabetin giderek medyaya yansıması ateşli silah kullanımında artış yaşandığına dair argümanları destekleyici nitelikte.

Kayıt dışı silahlanma konusunda hem Türkiye’de hem dünyada resmi rakamlar çoğu zaman ruhsatlı ve kayıt altındaki silahları sayıyor. SAS gibi araştırmacılar bu açığı kapatmak için kayıt dışı silahları da hesaba katmaya çalışan modeller kuruyor ve devletlerin ithalat,ihracat ve üretim istatistiklerini, anketleri ve dolaylı göstergeleri birleştirerek tahmin üretiyor. Ancak özellikle çatışma bölgelerinde, sınırdan kolay silah geçişinin olduğu ülkelerde ya da denetimin zayıf olduğu coğrafyalarda kayıt dışı silahların toplam içindeki payı çok daha yüksek olabiliyor. Birleşmiş Milletler Uyuşturucu ve Suç Ofisi’nin (UNODC) ateşli silah cinayetleri ve silah kaçakçılığına dair raporları, bazı bölgelerde resmi kayıtların bile sorunu tam yansıtmadığını gösteriyor. 

Sonuç olarak, bireysel silahlanma meselesi, ABD merkezli bir tartışma konusu olmaktan çıkıp, küresel krizler ve güvensizlik iklimiyle beslenen evrensel bir fenomene dönüşmüş durumda. İstatistiklerden, yasal silah sahipliğinde artışı eğilimi çıkarımı yapılabiliyor ama buz dağının görünmeyen yüzü kayıt dışı silahlanma. Türkiye’nin de hem üretici hem de pazar olarak parçası olduğu bu tabloda, artan ruhsat talepleri ve medyaya yansıyan şiddet vakaları, bireysel silahlanmanın bir güvenlik tedbiri olmaktan öte, bizzat güvenlik sorununun kaynağı haline gelebildiğini gösteriyor.