Turizmde Dalga Tersine Dönerken

Barcelona’da turistlere su tabancası sıkılıyor, Venedik günübirlik ziyaretçilerden giriş ücreti alıyor. Bir zamanlar daha fazla turist çekmek için yarışan kentler, şimdi turizmin sınırlarını tartışıyor. 

Barcelona’daki turizm karşıtı protestolar 2024 yazında dünya gündemine girdi. Bir yıl sonra benzer gösteriler Mallorca, İbiza, Kanarya Adaları ve Avrupa’nın başka turizm merkezlerinde yeniden düzenlendi. Protestocuların itirazı turistlerin varlığından çok, turizmin konutları, kamusal alanları ve gündelik yaşamı dönüştürmesine yönelikti. Venedik ise farklı bir yöntem izleyerek yoğun günlerde tarihi merkeze gelen günübirlik ziyaretçilerden giriş ücreti almaya başladı. 

Her iki örnek de turizmdeki daha büyük bir değişime işaret ediyor. Turizm hâlâ gelir ve istihdam yaratıyor. Fakat konutların kısa süreli kiralamaya ayrılması, mahallelerin turistlere göre dönüşmesi ve altyapı üzerindeki yük, bu kazancın yerel halka maliyetini daha görünür hale getiriyor.

Bu tartışmanın merkezindeki aşırı turizm (overtourism) kavramı, turist sayısının yalnızca yüksek olmasını değil, turizmin yerel halkın yaşam kalitesini ve ziyaretçilerin deneyimini olumsuz etkilemesini anlatıyor. Bu nedenle kalabalık olan her kent aşırı turizm yaşıyor sayılmıyor. Sorun, ziyaretçilerin belirli aylarda ve bölgelerde yoğunlaşarak kentin kapasitesini aşmasıyla başlıyor. Bazı yerlerde bu baskı konut fiyatlarında görülürken bazı yerlerde ise su, kanalizasyon, ulaşım ve atık toplama gibi hizmetler zorlanıyor. Bu nedenle aşırı turizmi anlamak için yalnızca yıllık ziyaretçi sayısına değil, turizm hareketliliğinin yıl içinde nasıl dağıldığına da bakmak gerekiyor.

Eurostat verileri bu mevsimsel yığılmayı açıkça gösteriyor: 2025’te AB’deki turistik konaklama tesislerinde geçirilen gecelerin %31,1’i yalnızca Temmuz ve Ağustos aylarında gerçekleşirken Hırvatistan’da ise bu oran %54,5’e ulaşmış. Dolayısıyla toplam ziyaretçi sayısı kadar, bu ziyaretçilerin hangi aylarda ve hangi bölgelerde yoğunlaştığı da önem taşıyor.

Turizmin ekonomik kazancı ile yerel maliyeti de aynı kişilere dağılmıyor. Oteller, restoranlar ve ulaşım şirketleri gelir elde ederken turistik bölgelerde yaşayanlar artan kiralar, kalabalıklaşan kamusal alanlar ve yükselen yaşam maliyetleriyle karşılaşabiliyor. Bu nedenle tartışma, “Turizm olsun mu?” sorusundan çok, turizmin nasıl ve kimin yararına büyüdüğü üzerinde yoğunlaşıyor.

Barcelona Belediyesi, kentteki 10 binden fazla turistik konut ruhsatını 2028’den sonra yenilemeyerek bu evleri yeniden normal konut piyasasına döndürmeyi hedefliyor. Venedik ise giriş ücretiyle günübirlik ziyaretçileri ve yoğun günleri yönetmeye çalışıyor. Bu önlemlerin sorunları tamamen çözüp çözemeyeceği henüz bilinmemesine rağmen kentlerin yaklaşımının değiştiği rahatlıkla söylenebilir. Yerel yönetimler artık yalnızca daha fazla ziyaretçi çekmeye değil, ziyaretçi akışını dağıtmaya ve turizmin yerel halk üzerindeki olumsuz  etkilerini azaltmaya çalışıyor. 

Türkiye’de aşırı turizm tartışması Barcelona’daki kadar görünür protestolara dönüşmüş değil. Buna rağmen benzer baskılar Ege ve Akdeniz’deki turizm ilçelerinde hissediliyor. Kültür ve Turizm Bakanlığının 2025 konaklama verilerine göre işletme ve basit belgeli tesislerde Manavgat’ta 33,1 milyon, Alanya’da 26 milyon, Kemer’de 17,5 milyon geceleme kaydedildi. Marmaris 8 milyon, Bodrum 7,6 milyon ve Fethiye 5,7 milyon gecelemeye ulaştı.

Bu veriler günübirlik ziyaretçileri ve ikinci konutlarda kalanları kapsamıyor. Yazlıkların yoğun olduğu ilçelerde fiilî nüfus, kayıtlı nüfusun çok üzerine çıkabiliyor. Fakat Türkiye’de bütün turizm bölgelerinin yaz nüfusunu aynı yöntemle ölçen güncel ve açık bir resmî veri seti bulunmuyor. Belediyelerin açıkladığı “yazın nüfus on katına çıkıyor” gibi rakamlar bu nedenle standart nüfus ölçümlerinden ziyade yerel tahminler. 

Buna rağmen bu tahminler ortak bir soruna işaret ediyor: Tatil ilçeleri yazın çok daha büyük bir nüfusa hizmet verirken bütçeleri büyük ölçüde kayıtlı nüfus üzerinden şekilleniyor. Nüfus, belediyelere aktarılan merkezî bütçe paylarının temel ölçütlerinden biri. Gelişmişlik ve yüzölçümü de bazı dağıtım formüllerinde dikkate alınıyor. Ancak mevsimsel nüfus veya turist sayısı ayrı bir kriter değil. 

Bu nedenle Bodrum, Marmaris veya Fethiye gibi ilçeler yaz aylarında artan su, kanalizasyon, temizlik, atık ve ulaşım ihtiyacını sınırlı kaynaklarla karşılamak zorunda kalabiliyor. Turizmden elde edilen gelir artarken yerel altyapının aynı hızda büyütülememesi, aşırı turizm tartışmasının Türkiye’deki en belirgin yönlerinden birini oluşturuyor. 

Barcelona’daki su tabancaları ile Bodrum’daki su kesintileri ilk bakışta birbirinden uzak görünebilir. Aslında ikisi de aynı dönüşümün farklı sonuçları. Turizm merkezleri artık yalnızca daha fazla ziyaretçiyi nasıl çekeceklerini değil, turizmin yerel yaşamı tüketmeden nasıl sürdürüleceğini tartışıyor.