Doğruluk Kontrolü Platformlarının Son Durumu

Uluslararası Doğruluk Kontrolü Denetleme Ağı'nın (IFCN) 2025 yılı raporuna göre 71 ülkedeki doğrulama kuruluşları finansal baskı, artan davalar ve yapay zekanın getirdiği yeni tehditlerle boğuşuyor. Buna karşın okuyucu kitleleri büyümeye devam ediyor. IFCN’in 71 ülkeden 141 kuruluş ile yaptığı araştırmanın sonucuna göre 2025 yılı doğrulama sektörü için epey zorlu geçti. Fakat sektör mali daralmayla boğuşurken, daha geniş kitlelere ulaşmayı başardı.

Raporun en dikkat çeken bulgularından biri doğrulama kuruluşlarının mali durumu. Kuruluşların yalnızca %22,6’sı kendini finansal olarak “sürdürülebilir” görüyor. %67,2’si “kırılgan”, %8,8’i ise doğrudan “kriz içinde” olduğunu belirtiyor. Başka bir ifadeyle, araştırmaya katılan kuruluşların yaklaşık dörtte üçü ya kırılgan bir yapıyla ayakta kalmaya çalışıyor ya da kapanma riskiyle karşı karşıya.

Bu kırılganlığın önemli nedenlerinden biri gelirlerin sınırlı sayıda kaynağa bağlı olması. Kuruluşların %56,9’u toplam gelirinin en az yarısını tek bir ana kaynaktan sağlıyor. Bu grubun içinde, en büyük gelir kaynağı toplam gelirlerinin %75 ila %100’ünü oluşturan kuruluşların oranı %34,3’e çıkıyor. Yani bazı kuruluşlar gelirlerinin neredeyse tamamını, bazıları ise tamamını tek bir kaynaktan elde ediyor. Bu durum, herhangi bir fon kesintisinin birçok kuruluş için yalnızca bütçe sorunu değil, doğrudan devamlılık sorunu anlamına gelebileceğini gösteriyor.

2025’te bu bağımlılığı daha görünür hale getiren gelişmeler de yaşandı. Meta’nın ABD’deki bağımsız doğrulama programından çekileceğini açıklaması ve USAID’in uluslararası medya harcamalarındaki kesintiler, özellikle fon ve platform ortaklıklarına bağımlı kuruluşlar için yeni bir baskı yarattı.

Doğrulama kuruluşlarının önemli gelir kanallarından biri platform ortaklıkları. Fakat 2025 verileri, bu alandaki yapının da kırılgan olduğunu gösteriyor. Meta’nın Üçüncü Taraf Doğrulama Programı’na katılan kuruluşların oranı 2024’te %61,4 iken 2025’te %56,2’ye geriledi. Programa dahil olan kuruluşların %37,7’si gelirinin yarısından fazlasını bu programdan sağlıyordu.

TikTok tarafında katılım oranı sınırlı biçimde artsa da bu artış mali açıdan aynı etkiyi yaratmadı. TikTok programına katılan kuruluşların oranı %12,9’dan %14,6’ya çıktı. Fakat TikTok’tan elde edilen gelir payı %11,9’dan %5,1’e düştü. Bu tablo, yeni platform ortaklıklarının Meta’daki kaybı telafi etmekte yetersiz kaldığını gösteriyor.

Finansal baskılara rağmen doğrulama kuruluşlarının okur kitlesi büyümeye devam ediyor. Kuruluşların %62’si 2025’te kitlelerinin büyüdüğünü bildirirken yalnızca %13,9’u gerileme yaşadığını söylüyor.

Bu büyümenin arkasında içerik formatlarındaki değişim var. Kısa videolar %72,3 ile en etkili format olarak öne çıkıyor. İnfografik ve karusel gibi görsel içeriklerin etkisi de %39,3’ten %44,5’e yükseliyor. Buna karşılık yazılı formatlarda gerileme görülüyor. Kısa doğrulama yazıları, uzun raporlar ve bültenler 2025’te önceki yıla göre daha düşük etki bildirilen formatlar arasında yer alıyor.

Bu tablo, doğrulama kuruluşlarının okura ulaşmak için giderek daha kısa, görsel ve platformlara uyumlu formatlara yöneldiğini gösteriyor.

Kuruluşların en çok karşılaştıkları yanlış ve yanıltıcı içeriklerin kaynağında Meta platformları öne çıkıyor. Facebook, Instagram, WhatsApp ve Threads’i kapsayan Meta platformları, kuruluşların %78,1’i tarafından 2025’te en çok yanlış bilgiyle karşılaşılan alanlar arasında gösteriliyor. X %59,9 ile ikinci, TikTok ise %59,1 ile üçüncü sırada.

Yapay zeka, doğrulama sektörü için hem kullanılan bir araç hem de izlenmesi gereken bir tehdit alanına dönüşüyor. Kuruluşların %53,3’ü yapay zeka araçlarını iş akışlarına entegre ettiğini belirtti. Bu oran 2024’te %20’ydi.

Yapay zeka en çok araştırma ve bilgi derleme amacıyla kullanılıyor. Bunu çeviri ve içerik üretimi izliyor. Fakat kuruluşlar yapay zekayı insan emeğinin yerine geçecek bir yapı olarak değil, daha çok destekleyici bir araç olarak konumlandırıyor.

Diğer yandan deepfake ve sentetik medya tehdidi büyüyor. Kuruluşların %49,6’sı bu içerikleri ciddi bir sorun, %42,3’ü ise orta düzeyde bir tehdit olarak görüyor. Bu da yapay zeka kaynaklı yanıltıcı içeriklerin doğrulama sektörünün önümüzdeki dönemde daha fazla odaklanacağı alanlardan biri olacağını gösteriyor.

Doğrulama kuruluşlarının karşılaştığı sorunlar yalnızca finansal değil. Gazetecilik faaliyetleri nedeniyle dava açıldığını bildiren kuruluşların oranı 2024’te %16,4 iken 2025’te %20,4’e çıktı. Hükümet baskısı ise bu yıl ilk kez ayrı bir başlık olarak ölçüldü ve kuruluşların %29,2’si hükümet otoritelerinden baskı, kısıtlama ya da müdahale gördüğünü bildirdi.

Taciz ve tehditlerde ise daha karmaşık bir tablo var. Bu sorunla karşılaşan kuruluşların oranı %78’den %65’e geriledi. Fakat taciz ve tehdit yaşayan kuruluşların %24,1’i bu baskının sıklığının arttığını belirtiyor. Yani sorun daha az kuruluşu etkiliyor gibi görünse de etkilenenler açısından baskı daha yoğun hale geliyor.

Raporun dikkat çeken bulgularından biri de doğrulama kuruluşlarının içerik ürettiği konu alanlarında görülen daralma. İklim bilimi, tarihsel iddialar, teknoloji ve medya haberciliği gibi başlıklarda içerik üreten kuruluşların oranı 2025 yılında gerileme yaşadı. 

IFCN raporunun verilerine göre, doğrulama sektörü 2025’te çelişkili bir tabloyla karşı karşıyaydı. Kuruluşlar finansal olarak sıkıntıda, platformlara bağımlı, hukuki ve siyasi baskılara açık. Aynı zamanda daha geniş kitlelere ulaşıyor, yeni formatlara uyum sağlıyor, yapay zekayı iş akışlarına dahil ediyor ve daha sık işbirliği kuruyor.

Bu nedenle 2025 tablosu yalnızca bir kriz anlatısı değil. Daha çok, yanlış bilgiyle mücadele ihtiyacının arttığı fakat bu mücadeleyi yürüten kuruluşların kaynaklarının daraldığı bir dönemi gösteriyor. Doğrulama kuruluşları daha fazla kişiye ulaşmaya çalışıyor, fakat bunu giderek daha sınırlı koşullarda yapıyor.

Asıl soru da burada ortaya çıkıyor: Yanlış bilginin, yapay içeriklerin ve platform sorumluluğundaki boşlukların arttığı bir dönemde, doğrulama kuruluşları bu mücadeleyi hangi kaynaklarla sürdürebilecek?