Atatürk’ün Savarona Yatını Almak İçin Harcanan Parayla 5 Cumhurbaşkanlığı Külliyesi Yapılabileceği Doğru mu?

Savarona, Atatürk’ün son dönemleriyle özdeşleşmiş bir yat. Kültür ve Turizm Bakanlığı’na bağlı sayfada yer alan bilgilere göre yat 1938’de Türk hükümeti tarafından satın alındı ve Atatürk, Savarona’da geçirdiği yaklaşık altı haftada kabine toplantıları yaptı, yabancı konukları ağırladı. Bazı kaynaklarda Atatürk’ün Savarona’da yalnızca 54 gün kaldığı bilgisi de yer alıyor.

Savarona’nın 1938’de Türk hükümeti tarafından değerinin altında satın alındığı resmî kaynaklarda yer alıyor. Fakat kaynaklarda satın alma bedeline ilişkin farklı rakamlar bulunuyor. Atatürk Ansiklopedisi’nde 1 milyon dolar bilgisi verilirken, bazı içeriklerde 1 milyon 200 bin dolar ifadesi geçiyor. Rıfat Bali’nin çeşitli hatıraları toplayarak hazırladığı Savarona: Atatürk’e Son Armağan kitabında da geminin satın alınış bedelinin 1 milyon dolar olduğu belirtiliyor. Bu nedenle iddiadaki 1,2 milyon dolar tutarı, kaynaklarda yer alan rakamlardan biri olsa da ulaşılan resmî kaynaklarda kesin satın alma bedeli olarak doğrulanamıyor.

Buna rağmen hesaplamada iddiadaki 1,2 milyon dolarlık tutar esas alındığında bile sonuç iddiayı doğrulamıyor. Savarona ile Cumhurbaşkanlığı Külliyesi arasında yapılan kıyaslamada temel sorun, iki farklı döneme ve iki farklı para birimine ait tutarların aynı zemine taşınmadan karşılaştırılması. 1938’deki 1,2 milyon dolar ile 2014’teki 1 milyar 370 milyon TL nominal halleriyle yan yana getirildiğinde anlamlı bir sonuç vermiyor. Bu nedenle her iki harcamanın da bugünkü değere taşınması gerekiyor.

İlk olarak Savarona’nın 2026 yılındaki reel değeri, ABD Federal Rezerv Bankası’nın Enflasyon Hesaplayıcısı üzerinden hesaplanabilir. 1938’deki 1,2 milyon dolar, ABD enflasyonuna göre bugünkü değerine taşınırsa yaklaşık 28 milyon dolar ediyor. 

Cumhurbaşkanlığı Külliyesi için ise Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri Fahri Kasırga’nın 2017 yılında yaptığı açıklamada belirttiği 1 milyar 370 milyon TL’lik yapım maliyeti esas alınabilir. Külliye 2014’te inşa edildiği için bu tutarın 2014 fiyat düzeyinden bugüne taşınması gerekiyor. TÜİK’in 2025=100 bazlı TÜFE serisinde 2014 yılı aritmetik ortalaması 7,60; 2026 yılı endeks ortalaması ise 122,3 olarak yer alıyor. Bu değerlerle hesaplandığında 2014’teki 1 milyar 370 milyon TL, 2026 Nisan fiyatlarıyla yaklaşık 22 milyar TL’ye tekabül ediyor.  2026 için yıllık dolar kuru ortalaması 44,26 TL  kabul edildiğinde bu tutar yaklaşık 498 milyon dolara karşılık geliyor. Bu durumda reel değer hesabında Savarona yaklaşık 28 milyon dolar, Cumhurbaşkanlığı Külliyesi ise yaklaşık 496 milyon dolar seviyesinde. Yani Külliye’nin bugüne taşınmış maliyeti, Savarona’nın reel değerinin yaklaşık 17–18 katı. Bu yöntemle bakıldığında Savarona’nın alındığı parayla 5 Külliye yapılması mümkün değil tam tersine Külliye’nin maliyeti Savarona’nın bugünkü reel değerinin oldukça üzerinde kalıyor.

İddiadaki 155 milyon dolarlık değer ise dolar enflasyonuna değil, altın karşılığına dayanıyor. Bu nedenle ikinci bir hesaplama da altın üzerinden yapılabilir.1934’te Roosevelt yönetimi altının resmî fiyatını ons başına 35 dolara sabitledi. Bu seviye, 1971’de Nixon’ın doların altına dönüştürülebilirliğini askıya almasına kadar uluslararası para sisteminde temel referanslardan biri olarak kaldı. Bu nedenle Savarona’nın satın alındığı 1938 yılı için altın ons fiyatı 35 dolar olarak alınabiliyor.

Bu değer üzerinden hesaplandığında 1,2 milyon dolar yaklaşık 34 bin 286 ons altına denk geliyor. 1 ons altın 31,1035 gram olduğu için bu miktar yaklaşık 1,06 ton altın anlamına geliyor. 2026 yılı için ortalama altın ons fiyatı 4.785 dolar olarak alındığında, Savarona’nın altın karşılığı üzerinden bugünkü değeri yaklaşık 164 milyon dolara ulaşıyor. Eğer 2026 için daha düşük bir günlük ons fiyatı kullanılırsa bu değer yaklaşık 153–155 milyon dolar seviyesine inebiliyor. Bu nedenle iddiadaki 155 milyon dolar ifadesi, ancak altın karşılığı hesabı olarak değerlendirildiğinde anlamlı.

Fakat altın hesabı yapılacaksa aynı yöntem Külliye için de uygulanmalı. 2014’te altının ons fiyatı yaklaşık 1.266 dolardı. 2014 ortalama dolar kuru yaklaşık 2,19 TL alındığında, Külliye’nin 1 milyar 370 milyon TL’lik maliyeti yaklaşık 494 bin ons altına denk geliyor. Bu altın miktarı 2026’daki ons fiyatıyla hesaplandığında yaklaşık 2,4 milyar dolara ulaşıyor.

Yani altın karşılığı üzerinden yapılan hesapta da sonuç değişmiyor. Savarona’nın bugünkü altın karşılığı yaklaşık 153–165 milyon dolar aralığındayken, Külliye’nin altın karşılığıyla bugüne taşınmış maliyeti yaklaşık 2,2–2,4 milyar dolar seviyesine çıkıyor. Bu yöntemde de Külliye’nin maliyeti Savarona’nın yaklaşık 14–15 katı oluyor.

İddiadaki “5 Külliye” sonucu ise Savarona’nın bugünkü altın karşılığının, Külliye’nin eski nominal TL maliyetine bölünmesiyle ortaya çıkıyor. Yani 2026’daki bir değer, 2014’teki TL tutarıyla karşılaştırılıyor. Bu yöntem sağlıklı değil. Sağlıklı bir kıyas için iki tutarın da aynı yılın değerine taşınması gerekiyor.

Savarona, yalnızca Atatürk’ün kullandığı bir yat olarak değil, erken Cumhuriyet döneminde devletin temsil araçlarından biri olarak da anılıyor. Fakat yata dair tartışmalar da oldukça eskiye uzanıyor. 947’de Meclis’te yapılan bütçe görüşmelerinde Savarona’nın maliyeti tartışma konusu olmuştu. Eskişehir Milletvekili İsmail Hakkı Çevik, bütçe açığı verilen bir dönemde yatın masraflarının azaltılması ya da tamamen kaldırılması gerektiğini savunmuştu. Bütçe Komisyonu Sözcüsü Muammer Eriş ise Savarona’nın komisyonda incelendiğini, hatta yatın satılması yönünde öneriler geldiğini fakat komisyonun, taşıdığı hatıra değeri nedeniyle yatın korunmasını daha doğru bulduğunu belirtmişti. Celal Bayar da tartışma sırasında söz alarak Savarona’nın kendi başbakanlığı döneminde, Ertuğrul Yatı’nın artık güvenli olmaması ve Atatürk’ün sağlık durumu nedeniyle Meclis kararıyla alındığını açıkladı. 

Atatürk’ün ölümünden sonra da Savarona bir dönem devlet yatı olarak kullanıldı ve 2 Temmuz 1951’de okul gemisi olarak kullanılmak üzere Deniz Kuvvetleri Komutanlığı’na devredildi. Savarona, 1989’da hurdaya çıkarılması gündeme geldikten sonra Kahraman Sadıkoğlu tarafından 49 yıllığına kiralandı ve turizm amacıyla kullanılmaya başladı. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın sayfasında da 1989’da hurdaya çıkarma kararı alındığı fakat Sadıkoğlu’nun yatı 49 yıllığına kiraladığı aktarılıyor. 

Savarona, 2010’da Antalya’da düzenlenen bir fuhuş operasyonuyla da gündeme geldi. Haberlerde Göcek’te demirli bulunan Savarona’ya jandarma ekiplerince baskın düzenlendiği ve yatta fuhuş şebekesine yönelik operasyon yapıldığı ayrıntıları yer aldı. 

Sonraki yıllarda yat yeniden devlet kullanımına döndü. Savarona’nın 17 Ağustos 2023’te Deniz Kuvvetleri Komutanlığı bünyesine alındı. İstanbul Tersanesi Komutanlığı’nda kapsamlı onarıma tabi tutulan yatın Deniz Harp Okulu öğrencilerinin eğitimlerinde kullanılması planlanıyor.