Türkiye’de Devlet Arşivlerinde Bir Belgenin Peşine Nasıl Düşülür?

“Atatürk'ün hilafet kaldırıldıktan sonra hutbede adının anılmasını istemediği ve bu yönde bir kararname bulunduğu aşağıdaki yazıda belgesiyle ispat ediliyor.”

“II. Abdülhamid, Hz. Muhammed’i konu alan bir tiyatro oyununu engellemek için Fransa Kralı’na cihat tehdidi içeren bir mektup gönderdi.”

“Atatürk, Hz. Muhammed’in mezarını yıkmak isteyen Suud Kralı’na, mezara dokunulması halinde ordusuyla müdahale edeceğini bildiren bir telgraf gönderdi.”

Sosyal medya platformlarında bunlara benzer pek çok iddia, arşiv belgeleri ya da arşiv belgesi olduğu öne sürülen görseller kanıt olarak sunularak paylaşılıyor. Oysa kanıt olarak gösterilen belgelerin bir kısmının arşivlerde karşılığı bulunmazken, bazı gerçek belgeler de bağlamından koparılarak veya içeriğine farklı anlamlar yüklenerek dolaşıma sokulabiliyor. Bir belgenin üzerinde tarih, imza, mühür ya da arşiv numarası bulunması da tek başına gerçekliğini göstermiyor. Peki bir belgenin gerçekten devlet arşivlerinde bulunup bulunmadığını ve iddia edildiği şeyi söyleyip söylemediğini nasıl kontrol edebiliriz?

Burada devlet arşivleri derken, devlet kurumlarının faaliyetleri sırasında üretilen ve korunarak araştırmaya açılan belgelerin bulunduğu arşivleri kastediyoruz. Osmanlı dönemine ait belgelerden Cumhuriyet dönemi yazışmalarına ve askeri belgelere kadar farklı kayıtlar, dönemine ve konusuna göre farklı arşivlerde tutuluyor. 

Sosyal medyada karşılaştığımız bir belgenin gerçekten bu arşivlerde bulunup bulunmadığını kontrol etmek ise sanıldığı kadar zor değil. Arşiv kataloglarının önemli bir bölümü internet üzerinden taranabiliyor ve çok sayıda belgenin dijital görüntüsüne erişilebiliyor. Osmanlıca belgelerde metni okuyamasak bile katalog kaydındaki tarih, kurum, konu özeti ve arşiv kodu gibi bilgiler belgenin ne hakkında olduğunu anlamak ve sosyal medyadaki iddiayla karşılaştırmak için önemli ipuçları sunuyor.

Bir belgenin izini sürerken ilk adım, hangi kurumun arşivine bakılması gerektiğini belirlemek. Osmanlı Devleti’nin merkez teşkilatına ait ferman, irade, yazışma, sicil ve defterlerin önemli bölümü Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığına bağlı Osmanlı Arşivi’nde bulunuyor. Milli Mücadele, TBMM Hükümeti ve Cumhuriyet döneminde devlet kurumlarının ürettiği belgeler için ise Cumhuriyet Arşivi temel başvuru noktası. Her iki arşivin katalogları Devlet Arşivlerinin çevrimiçi sistemi üzerinden taranabiliyor.

Savaşlar, askeri birlikler, askerlik kayıtları ve askeri kurumların faaliyetleriyle ilgili belgelerde ise Millî Savunma Bakanlığı Arşivi en önemli kaynak. MSB arşivinde askeri tarih koleksiyonlarının yanı sıra askerlik ve askeri yargıya ilişkin kayıtlar da bulunuyor. 

Kısacası belgenin tarihi kadar, belgeyi hangi kurumun ürettiği de nerede aranacağını belirliyor.

Devlet Arşivlerinde araştırma yapmak için önce Belge Tarama Sistemi’ne (BETSİS) girmek gerekiyor. Sisteme e-Devlet ile doğrudan giriş yapılabildiği gibi ücretsiz bir araştırmacı hesabı da oluşturulabiliyor. Yeni hesap açarken T.C. kimlik numarası, ad-soyad, doğum yılı, telefon ve e-posta gibi temel bilgiler isteniyor. Giriş yaptıktan sonra araştırmaya açık Osmanlı ve Cumhuriyet Arşivi kataloglarında “Basit Arama” veya “Detaylı Arama” seçenekleriyle tarama yapılabiliyor. Buradaki mantık Google’da arama yapmaya benziyor. 

Aramayı bir örnekle deneyelim: Sosyal medyada Atatürk’e ait olduğu söylenen 1924 tarihli bir belgeyle karşılaştığımızı düşünelim. Önce paylaşımda verilen ipuçlarını çıkarıyoruz: Atatürk, hutbe, Diyanet, 1924 gibi kişi, kurum, konu ve tarih bilgileri başlangıç noktası olabilir. Bunların hepsini aynı anda yazmak yerine farklı kelimeler ve kelime gruplarıyla ayrı ayrı aramak sonuçları genişletiyor. Paylaşımda arşiv kodu veya belge numarası verilmişse iş daha da kolaylaşıyor. Arşiv kodu, belgenin arşivdeki adresi gibi düşünülebilir. Osmanlı Arşivi kayıtlarında BOA, DH.ŞFR. gibi, Cumhuriyet Arşivi kayıtlarında ise BCA, 30-10-0-0 gibi ifadelerle başlayan kodlarla karşılaşılabilir. Kodun devamındaki numaralar belgenin bulunduğu fon, dosya ve kayıt içindeki yerini göstererek arşivde belgeye ulaşmayı kolaylaştırıyor. Arama sonucunda belgenin katalog kaydına ulaşıldığında tarihinin, özetinin ve arşivdeki yer bilgisinin sosyal medyadaki belgeyle uyuşup uyuşmadığı kontrol edilebiliyor.

Osmanlıca okuyamayan biri için özellikle belge özeti önemli çünkü belgenin içeriği günümüz Türkçesiyle katalog kaydında kısaca açıklanabiliyor. Nitekim hutbe içeriği bu duruma güzel bir örnek. Belge Osmanlıca olmasına rağmen belgenin özetinde yer alan “Halife ve hilafet mevcut olmadığından hutbelerde millet ve cumhuriyetin selamet ve saadetine dua edilmesinin ilgililere tebliği” bilgisi belgenin içeriği hakkında bilgi veriyor. Böylece ilk aşamada belgenin tamamını okuyamasak bile gerçekten arşivde bulunup bulunmadığını ve kabaca ne hakkında olduğunu anlayabiliyoruz. 

Devlet Arşivleri, araştırmacıların katalog bilgilerinin yanı sıra sistemde bulunan belgelerin filigranlı dijital görüntülerine de erişebildiğini belirtiyor. Görüntünün tamamının alınması gereken durumlarda belge sayfaları sistem üzerinden ücret karşılığında temin edilebiliyor.

Bu arşiv sisteminin kapsamı da az değil. Devlet Arşivleri, 2021 itibarıyla Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerine ait 30 milyondan fazla belge görüntüsünün BETSİS üzerinden dijital ortamda erişime açıldığını açıklamıştı. Bu nedenle sosyal medyada Osmanlı veya Cumhuriyet arşivlerinden geldiği söylenen bir belgeyle karşılaşıldığında ilk yapılacak şey görseldeki metni çözmeye çalışmadan önce tarih, kişi, kurum, konu ve özellikle varsa arşiv kodunu kullanarak önce belgenin katalogda gerçekten bulunup bulunmadığını kontrol etmek. Katalogdaki tarih, özet ve yer bilgileri paylaşımdaki belgeyle örtüşüyorsa elimizde artık sosyal medya görselinden bağımsız bir arşiv kaydı var demektir. Fakat katalogda sonuç çıkmaması, belgenin kesin olarak sahte olduğu anlamına gelmiyor. Arşivdeki kayıt farklı kelimelerle kataloglanmış olabilir veya ilgili belge dijital ortamda erişime açılmamış olabilir. Bu nedenle sonuç alınamadığında farklı kişi, kurum, tarih ve konu ifadeleriyle aramayı tekrarlamak gerekiyor.

Askeri belgelere ilişkin iddialarda ise arama için Millî Savunma Bakanlığının Askeri Arşiv sistemi kullanılabiliyor. Sisteme ücretsiz bir hesap oluşturularak veya e-Devlet üzerinden giriş yapılabiliyor. Ardından kişi, yer, birlik, savaş veya konu gibi bilgilerle katalog taraması yapılabiliyor. Devlet Arşivlerinde olduğu gibi, paylaşımda bir arşiv kodu veya belge numarası bulunması aramayı kolaylaştırıyor.

Belgenin arşivde bulunması, sosyal medyada belgeye yüklenen anlamın da doğru olduğunu göstermiyor. Örneğin hutbelerle ilgili 5 Mart 1924 tarihli belge gerçek olmasına rağmen metinde Atatürk’ün adının anılmaması yönünde bir talep bulunmuyordu. Takip eden arşiv belgeleri ise isim zikredilmemesinin hilafetin kaldırılmasıyla ilgili olduğunu açıkça gösteriyor. 

Bir başka örnek olarak, II. Abdülhamid döneminde Hz. Muhammed’i konu alan bir oyunun sahnelenmesini engellemek için Fransa’yla diplomatik yazışmalar yapıldığı doğru. Fakat arşiv belgelerinde, II. Abdülhamid’in Fransa Kralı’na cihat tehdidi içeren bir mektup gönderdiğine dair bir kayıt bulunmuyor. Bu nedenle arşiv kaydına ulaşmak doğrulamanın sonu değil. Belgenin tarihine, kim tarafından kime gönderildiğine, hangi olay üzerine yazıldığına ve öncesindeki ya da sonrasındaki belgelerle ilişkisine de bakmak gerekiyor. Arşiv kaydı belgenin varlığını doğrulayabilir, fakat sosyal medyada belgeye yüklenen anlamı tek başına doğrulamaz.