Pompeii: Mitler ve Gerçekler

Pompeii, yalnızca bir arkeolojik alan değil, insanın felakete, ölüme ve geçmişe bakma biçimini şekillendiren güçlü bir sembol. Vezüv Yanardağı’nın M.S. 79’daki patlamasıyla küller altında kalan kent, yüzyıllar sonra yeniden ortaya çıkarıldığında evleri, sokakları, duvar resimleri ve insan bedenlerinin son izlerini taşıyan kalıplarıyla büyük ilgi gördü. Fakat bu ilgi, zamanla Pompeii hakkında birçok yanlış bilginin de yayılmasına neden oldu.

Bugün Pompeii denince akla çoğu zaman “lavla taşlaşmış insanlar”, “gerçek cesetler”, “fuhuş kenti” ya da “eşcinsel şehir” gibi sansasyonel anlatılar geliyor. Fakat bu ifadeler, hem Vezüv patlamasında gerçekte ne yaşandığını hem de Antik Roma toplumunda cinselliğin nasıl anlamlandırıldığını fazlasıyla basitleştiriyor. Pompeii’de olup biteni anlamak için önce bu mitleri ayıklamak gerekiyor.

En yaygın yanlışlardan biri, Pompeii’nin lavla kaplandığı ve insanların lavın içinde taşlaştığı inancı. Kentte ilk aşamada insanların üzerine yağan şey lav değil, ponza taşı ve lapilli denen volkanik parçacıklardı. Bu malzeme bazı yerlerde metrelerce birikerek çatıların ve duvarların çökmesine yol açtı. Ardından piroklastik akıntı kente ulaştı ve şehirde kalanları etkiledi. Yani Pompeii’deki temel ölüm nedeni “erimiş lava yakalanarak taşlaşmak” değildi. Bugün bilimsel makalelerde Pompeii’de ölüme tam olarak neyin yol açtığı konusunda ısı, kül soluma, boğulma ve piroklastik akıntının süresi gibi ayrıntılar tartışılsa da hiçbir kaynakta bu “lav sonucu taşlaşma” olarak açıklanmıyor.

Bugün Pompeii’de gördüğümüz insan figürleri taşlaşmış cesetler yani gerçek bedenler değil. Patlamada hayatını kaybeden kişilerin bedenleri zamanla çürüyüp yok olurken, sertleşmiş kül tabakasının içinde insan formunda boşluklar kaldı. 

1860’larda arkeolog Giuseppe Fiorelli, bu boşluklara alçı dökerek bedenlerin son pozisyonlarını görünür hale getiren bir yöntem geliştirdi. Yani görünen taşlar aslında ölen insanların kül içinde bıraktığı boşlukların alçıyla doldurulmasıyla oluşturulmuş kalıplar. Bazı kalıpların içinde kurbanlara ait parçalı kemik ya da iskelet kalıntıları bulunabiliyor fakat et, organ ve bütün halde korunmuş bir beden yok.

Kalıpların etkisi biraz da onlara sonradan yüklenen hikayelerden geliyor. Yıllar boyunca bazı figürler, duruşlarına ya da üzerlerindeki takılara bakılarak “anne ve çocuğu”, “birbirine sarılan iki kız kardeş” ya da “son anda kavuşan aşıklar” gibi anlatılarla sunuldu. Fakat güncel DNA çalışmaları, bu romantik yorumların bir kısmının modern varsayımlara dayandığını gösterdi. 

Örneğin Altın Bilezikli Ev’de takı taşıdığı için “anne” olduğu düşünülen yetişkin bireyin erkek olduğu ve yanındaki çocuklarla genetik bağının bulunmadığı anlaşıldı. 

Cryptoporticus Evi’ndeki sarılan figürler için de anne-kız ya da kız kardeş anlatısında da aynı yanlışlar ortaya çıktı. Analizler figürlerden en az birinin erkek olduğunu ve bu kişilerin akraba olmadığını söylüyor.Bu bulgular yalnızca Pompeii kurbanları hakkında yeni bilgi vermiyor, bugünün zihniyle geçmişi nasıl okuduğumuzu da gösteriyor. Takı takan bir kişinin otomatik olarak kadın sayılması, bir çocuğa yakın duran yetişkinin biyolojik anne kabul edilmesi ya da birbirine yakın iki bedenin mutlaka aile ya da aşk hikayesiyle açıklanması bugünün kalıplarını antik dünyaya yansıtmak anlamına geliyor. Pompeii kalıpları bu yüzden yalnızca felaketin değil, modern bakışın da izini taşıyor.

Pompeii hakkında dolaşan bir başka yaygın anlatı da kentin “fuhuş yuvası” veya “günahkar bir eşcinsel şehir” olduğu iddiası. Bu anlatıların çıkış noktası tamamen uydurma değil, Pompeii’de erotik freskler, fallus sembolleri ve Lupanar adıyla bilinen bir genelev bulundu. Fakat bu bulgular, kentin bütünüyle fuhuş üzerinden işleyen “sapkın” bir yer olduğu anlamına gelmiyor. Pompeii’de cinsel ve erotik imgeler yalnızca genelevlerde değil evlerde, hamamlarda, hanlarda, meyhanelerde ve kamusal alanlarda da görülebiliyordu. Bu imgeler bazen doğrudan cinsellikle, bazen mitolojiyle, bazen bereket, refah, statü ve koruyucu sembollerle ilişkiliydi. Bunun sebebi ise kentin sapkın olması değil Antik Roma’nın kültürel inanışlarına dayanıyordu. 

Antik Roma’da fallus sembolleri de bugünkü gözle yalnızca pornografik ya da “ahlaksız” imgeler olarak görülmüyordu. Priapus figürü bereket, bolluk ve zenginlikle ilişkilendiriliyor, fallik semboller kimi zaman nazardan korunma, uğur ve refah anlamı taşıyabiliyordu. Bu yüzden Pompeii sokaklarında, evlerinde veya dükkanlarında görülen penis figürlerini doğrudan “şehir ahlaken çökmüştü” şeklinde okunamaz. Bunlar Pompeii’ye özgü bir sapma değil,  Antik Roma kültürünün parçasıydı.

Pompeii için kullanılan "eşcinsel kent" ifadesi de aynı sebepten yanlış bir yaklaşım. Çünkü bu durum yalnızca Pompeii'ye özgü değil, Antik Roma'da cinselliğin genel olarak nasıl anlaşıldığıyla ilgiliydi. Roma'da cinsellik bugünkü gibi sabit kimlikler üzerinden tanımlanmıyordu. Belirleyici olan şey kişinin toplumsal konumu, ilişkideki rolü ve güç dengesiydi. Örneğin özgür bir erkek yurttaş, kadınlarla olduğu kadar kendinden daha düşük statüde görülen erkeklerle de birlikte olabiliyordu. Önemli olan partnerinin kim olduğu değil, ilişkide hangi konumda durduğuydu. Yani Pompeii’yi “günahlar kenti” olarak tanımlamak doğru değil. Kentteki bu temsiller, Pompeii’ye özgü bir durum olmaktan çok Antik Roma’nın genel cinsellik, güç ve statü anlayışını yansıtıyor.