Bir Devleti "Kırılgan" Yapan Nedir?

Bugün hemen hemen bütün devletler farklı sorunlarla karşı karşıya. Bazı ülkelerde bu sorunlar sınırlı kalırken bazılarında aynı anda birçok alanda yaşanabiliyor. Çatışmalar, savaşlar ve ekonomik sıkıntılar da uzun zamandır devletlerin en önemli sorunları arasında yer alıyor. Peki karşı karşıya olduğu sorunların sayısı arttıkça bir devlete daha “kırılgan” demek mümkün mü? 

Genellikle hassas ve kolay incinebilir insanlar için kullanılan kırılganlık kavramı, devletleri tanımlamak için de kullanılıyor. Ekonomik sıkıntılar, kamu hizmetlerindeki aksamalar, adalete duyulan güvenin azalması, toplumsal gerilimler, göç baskısı ve beyin göçü gibi sorunlar üst üste biriktiğinde bir ülkenin yeni krizlerle baş etme gücü zayıflayabiliyor. Fakat kırılganlık yalnızca savaş çıkması ya da devlet kurumlarının çökmesi anlamına gelmiyor. Çoğu zaman farklı sorunların zaman içinde birikmesi ve birbirini büyütmesiyle ortaya çıkıyor. OECD bunu açık biçimde şöyle çerçeveliyor:

Bir ekonomik kriz, deprem, göç dalgası ya da sert bir siyasi gerilim, bir devleti tek başına otomatik olarak kırılgan hale getirmez. Böyle durumlarda sorulması gereken soru şu: Devlet ve toplum bu sarsıntıya ne kadar hızlı, adil ve etkili bir şekilde karşılık verebiliyor? OECD de yüksek kırılganlık yaşayan birçok yerin aktif savaş içinde olmadığını özellikle vurguluyor. Fakat elbette ki bu yerlerde biriken baskılar yeni krizleri daha yıkıcı hale getirebilir. 

Tam bu noktada “dayanıklılık” önem kazanıyor. UNDRR’ye göre (United Nations Office for Disaster Risk Reduction // Birleşmiş Milletler Afet Riskini Azaltma Ofisi) dayanıklılık, bir sistemin ya da toplumun şoklara direnme, onları soğurma, uyum sağlama ve toparlanma gücüdür. Dünya Bankası da benzer şekilde dayanıklılığı, şoklara hazırlanma, baş etme, toparlanma ve yeni koşullara uyum sağlama kapasitesi olarak tanımlar. 

Kısacası, aynı deprem ya da aynı ekonomik sarsıntı iki ülkede çok farklı sonuçlar doğurabilir. Farkı yaratan ise riskin büyüklüğü kadar kurumların ve toplumun dayanıklılığıdır.

Kırılganlık çoğu zaman tek bir alanda başlamaz. OECD’nin çerçevesi kırılganlığı; ekonomik, çevresel, insani, siyasi, güvenlik ve toplumsal olmak üzere altı boyutta inceler. Bu yaklaşıma göre bir alandaki bozulma, diğer alanları da yavaş yavaş zorlar. Ekonomideki bozulma bütçeyi sıkıştırır. Bu da hizmetleri, sosyal yardımları ve yatırım kapasitesini etkiler. Adalete güven azalırsa kurumların meşruiyeti zedelenir. Toplumsal gerilim artarsa siyaset daha sertleşir ve siyaset sertleştikçe uzlaşma kapasitesi daha da düşer. 

Türkiye ise bu birikim mantığını anlamak için önemli bir örnek teşkil ediyor. Dünya Bankası, Türkiye’nin 2006-2017 arasında güçlü büyüme yaşadığını, buna rağmen sonrasında yüksek enflasyon, düşük verimlilik artışı, zayıflayan doğrudan yabancı yatırım ve artan eşitsizlik gibi kalıcı sorunlarla karşı karşıya kaldığını söylüyor. Aynı kaynak, 2023 depremlerinin 50 binden fazla can kaybına yol açtığını, 3,3 milyon kişiyi yerinden ettiğini ve yeniden inşa ihtiyacını yaklaşık 81,5 milyar dolar olarak hesaplıyor. Yani tek tek ele alındığında farklı görünen ekonomik baskılar ve büyük afetler, aynı kamu kapasitesi üzerinde aynı anda yük oluşturabiliyor.

Devletlerin kırılganlığını ölçmeye çalışan çeşitli araştırmalar ve endeksler bulunuyor. Bunlardan biri olan Fragile States Index; ülkeleri ekonomik, siyasi, toplumsal ve güvenlik alanlarındaki baskılar üzerinden değerlendiriyor. Endekste 12 göstergenin her biri 0 ile 10 arasında puanlanıyor ve ülkenin toplam puanı 0 ile 120 arasında değişiyor. Puan yükseldikçe kırılganlığın arttığı kabul ediliyor fakat endeks, tek bir yılın sıralamasından çok ülkenin zaman içindeki eğilimi ve sorunların hangi alanlarda yoğunlaştığı üzerinden okumaya daha uygun.

Bu endekste Türkiye’ye bakıldığında Türkiye için de asıl hikayenin tek bir yıldan çok eğilimde olduğu görülüyor. Fund for Peace’in 2017 değerlendirmesi, Türkiye’nin 2011’den 2017’ye kadar toplam puanında yaklaşık 10 puanlık kötüleşme yaşadığını ve bu bozulmanın özellikle toplumsal ve siyasal göstergelerde yoğunlaştığını söylüyor. Daha yakın veriler de dalgalı ama yukarı yönlü bir baskıya işaret ediyor: Türkiye’nin toplam FSI puanı 2021’de 79.7, 2022’de 78.1, 2023’te 81.2 ve 2024’te 84 oldu. Bu da kısa bir rahatlamanın ardından baskının yeniden arttığını gösteriyor. 

2023 açık verisi ise Türkiye için baskının özellikle bazı alanlarda toplandığını gösteriyor. Türkiye’nin 2023 FSI satırında grup şikayeti (toplumdaki farklı grupların birbirine karşı beslediği kırgınlık, husumet ve bölünmüşlüğü ölçer) skoru 9,5, mülteci ve yerinden edilme baskısı 8,2, ekonomik eşitsizlik 6,6 ve ekonomi 6,9 olarak görünüyor. Tüm bunlar toplam puanı yukarı çeken başlıca alanlar arasında. Fund for Peace’in Türkiye analizleri de uzun dönemde en çok kötüleşen başlıklar arasında grup şikayeti, insan hakları, devlet meşruiyeti, kutuplaşmış elitler ve güvenlik aygıtını sayıyor. 

2023 FSI toplam puanı Türkiye için 81,2 iken Meksika için 69,8 ve Romanya için 53,0’dı. Bu fark, Türkiye’nin çöküş yaşayan bir devlet olduğu anlamına gelmez. Daha ziyade benzer orta gelirli ve bölgesel örneklerle karşılaştırıldığında baskının daha yoğun hissedildiğini gösterir. Önemli olan sıralama değil, hangi göstergelerin yukarı gittiğidir. Fund for Peace de zaten bu endeksin asıl yararının ülkeleri sadece birbirine dizmekten çok, her ülkenin kendi zaman içindeki yönünü ve baskı noktalarını göstermesi olduğunu söylüyor.

Türkiye’ye dair başka verilerle karşılaştırınca da tablo daha netleşiyor. Dünya Bankası’nın ülke profilinde 2025 yılı için enflasyonu %34,9, işsizliği %8,5 ve net göçü eksi 258 bin olarak veriyor. Yani ekonomik baskı ve dışa yönelen hareket sürüyor. Hukuk tarafında ise WJP (World Justice Project // Dünya Adalet Projesi) 2025 endeksi Türkiye’yi 143 ülke içinde 118. sıraya, temel haklarda 134. sıraya ve medeni adalette 127. sıraya koyuyor. Göç baskısında ise UNHCR (United Nations High Commissioner for Refugees // Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği), Türkiye’nin 2023 sonunda 3.47 milyon mülteciye ev sahipliği yaptığını, en güncel veri olan 2026 Haziran verisinde ise bunun hâlâ yaklaşık 2.4 milyon düzeyinde olduğunu bildiriyor. OECD de Türk vatandaşlarının OECD ülkelerine göçünün 2023’te %37 artarak 158 bine çıktığını belirtiyor. 

Bu farklı kaynaklar birlikte okunduğunda, FSI’nin işaret ettiği baskı alanlarının önemli bir bölümünün başka verilerde de karşılık bulduğu görülüyor.

Özetle; bir devleti kırılgan yapan şey, tek bir krizden ziyade, krizlerin üst üste gelmesi ve bu krizlere cevap verecek kapasitenin aşınmasıdır. Ekonomik baskı, hukuk ve haklar alanındaki zayıflama, toplumsal gerilim, göç yükü ve insanların ülkeden ayrılma isteği aynı anda büyüdüğünde, devletin yeni şokları taşıma gücü düşer. Bu yüzden kırılganlık, “çöküş”ten önce başlayan bir birikim sorunudur. Fragile States Index de tam burada değerlidir: Son sözü söyleyen bir mahkeme değil, nerelerde alarm ışığının yandığını gösteren bir gösterge panelidir.