Türkiye’de Emeklilik Sistemi Nereye Gidiyor?

Toplum ve devlet arasındaki sözleşmelerden biri olan sosyal güvenlik sistemleri, bireyleri yoksulluk, hastalık, yaşlılık ve işsizlik gibi risklere karşı güvence altına alma amacıyla kurulmasıyla biliniyor. Sosyal güvenlik kapsamında geliştirilen emeklilik sistemleri de toplumlarda bireylerin çalışma hayatı sona erdiğinde gelir kaybı yaşamasını önlemek amacıyla uygulanıyor. 

Türkiye’de ise emeklilik sistemi; yaş, prim ve maaş düzeyi düzenlemeleri nedeniyle öne çıkan başlıklar arasında. 2018’den beri talep edilen Emeklilikte Yaşa Takılanlar (EYT) düzenlemesinin 2023 genel seçimleri öncesinde yürürlüğe girmesi, prim ve gün sayısı dolmasına rağmen yaş sınırından dolayı emekli olamayan vatandaşların emeklilik belirsizliğini ortadan kaldırmıştı. Ancak düzenlemeyle birlikte nüfus içindeki emekli sayısının artması, emekli maaşlarının düşük düzeyde kalmasına ve aktif çalışanlar üzerindeki vergi yükünün artmasına neden oldu. 

Yüksek enflasyon ve alım gücünün düşmesi, en düşük emekli maaşını açlık sınırının altında bıraktı. Ortalama emekli maaşının asgari ücretin altında kalması yaklaşık 2 milyon emeklinin çalışma hayatında kalmasına neden olurken, son dönemde emeklilerin yaşadığı barınma sorunu gibi meseleler yeniden Meclis gündemine taşındı. Türkiye’deki emeklilik sisteminin işlevselliği tartışmaları sürerken, mevcut sistemin dünyadaki yeri ise endişe verici boyutta.

Mercer CFA Enstitüsü’nün Monash Üniversitesi ortaklığıyla yıllık düzeylerde yayımladığı Küresel Emeklilik Endeksi’nin 2025 raporuna göre Türkiye; Hindistan, Arjantin ve Filipinler’den sonra en kötü emeklilik sistemine sahip 4. ülke konumunda. 52 ülke ve bölgenin 0 ile 100 arasındaki skorla değerlendirildiği endekste Türkiye toplam 48,2 skorla D seviyesinde yer alan dört ülkeden biri oldu.

Ülkeler ortalamasının 64.5 olduğu listenin ilk sırasında 85.4 skorla Hollanda yer alırken, diğer İskandinav ülkeleri ile İsrail (80.3) ve Singapur (80.8) üst sıralardaki ülkeler arasında. Latin Amerika’dan Uruguay ve Meksika ile Orta Asya’dan Kazakistan B seviyesinde konumlanırken; Doğu Asya’nın gelişmiş ekonomilerinden Japonya (56.3), Tayvan (51.8) ve Güney Kore (53.9) ise C seviyesinde yer almasıyla dikkat çekiyor. 

Yeterlilik, sürdürülebilirlik ve bütünlük alt skorlarına göre belirlenen genel endeks skorlarında Türkiye yeterlilik endeksinde 49.0 skorla D, sürdürülebilirlik endeksinde 31.1 skorla E, bütünlük endeksinde 71.1 skorla B seviyesinde. Alt endekslerdeki skorlarıyla da Türkiye, üç endekste de dünya ortalamasının altında kalmış durumda.

Türkiye’nin skor değişimi 2024 yılına göre yeterlilik skorunda 0.7, bütünlük skorunda 0.3 artış gösterse de sürdürülebilirlik skorunda 1.1 puan azalma olduğu görülüyor. 

Raporda Türkiye’nin konumu ve alt skorlara göre dağılımı genel değerlendirildiğinde, emeklilik sisteminin sürdürülebilirliği, bütünlüğü ve yeterliliği başlıklarında dünya ortalamasının gerisinde kaldığı görülüyor. Özellikle sistemin sürdürülebilirlik konusunda Türkiye’nin sıralaması endişe uyandırıcı boyutta. Bir taraftan erken yaşta emekli olan vatandaş sayısının artışı, diğer taraftan emekli maaşlarının düşük seviyede olması ve bu nedenle emeklilerin çalışma hayatında kalmaya devam etmesi mevcut sistemin ne kadar etkin olduğuna yönelik soru işaretleri oluşturuyor. Bunun yanında EYT düzenlemesinden yararlanamayan çalışan vatandaşların görece uzun bir süre daha çalışma hayatında kalacak olması ve kuşaklar arası adaletsizlik, emeklilik sisteminin kısır döngüde kalarak işlevsizleşmesi tehlikesi barındırıyor.