Doğrulama sürecinin ilk durağı çoğu zaman arama motorlarıdır. Fakat burada asıl mesele arama yapmak değil, doğru şekilde arama yapabilmektir. Gelişmiş Google operatörleri kullanıldığında arama motoru, sıradan bir bilgi bulma aracından çıkar ve hedefe yönelik bir veri tarama aracına dönüşür. Belirli dosya türlerine ulaşmak, yalnızca seçili sitelerde arama yapmak ya da zaman filtreleriyle geçmiş içeriklere erişmek bu aşamanın temelini oluşturur. Bu bölümde, Google’ın sunduğu operatörlerle daha isabetli sonuçlara nasıl ulaşılabileceği ve arama sürecinin nasıl daraltılacağı adım adım ele alınıyor.

Doğrulama sürecinin en temel ve çoğu zaman ilk adımı görsel araştırmadır. Çünkü dijital ortamda en hızlı yayılan içerikler genellikle görseller üzerinden dolaşıma girer. Bir fotoğrafın gerçek olup olmadığını anlamak, yalnızca görsele bakmakla değil, onun dijital geçmişini takip etmekle mümkündür. Tersine görsel arama bu noktada devreye girer ve bir görüntünün daha önce nerede, ne zaman ve hangi bağlamda kullanıldığını ortaya koyar.

Bu rehberde, sosyal medyada hızla yayılan görsellerin nasıl inceleneceği, bağlamından koparılmış içeriklerin nasıl tespit edileceği ve temel analiz araçlarının nasıl kullanılacağı uygulamalı örneklerle anlatılıyor.

Bir iddiayı doğrularken çoğu zaman metinlere ve açıklamalara odaklanılır. Fakat bazı durumlarda cevap doğrudan mekanın kendisinde bulunur. Çünkü her görüntü ve her olay belirli bir yere aittir ve o yer doğru araçlarla incelendiğinde önemli ipuçları verir. Harita araçlarının temel amacı da iddiayı fiziksel dünya ile karşılaştırmaktır.

Bu rehberde, Google Maps ve Street View’un zaman çizelgesi özelliğiyle geçmiş görüntülere nasıl ulaşılacağı, Google Earth üzerinden yıllar içindeki değişimin nasıl izleneceği ve Mapchecking gibi araçlarla kalabalık iddialarının nasıl ölçülebileceği ele alınıyor. Ayrıca bir fotoğraf ya da videodaki çevresel detayların nasıl kanıta dönüştürülebileceği de örneklerle açıklanıyor.

Üretken yapay zeka teknolojilerinin yaygınlaşmasıyla birlikte “gördüğüne inanma” yaklaşımı geçerliliğini büyük ölçüde yitirdi. Artık bir görüntünün gerçekçi görünmesi, onun gerçek olduğu anlamına gelmiyor. Bu nedenle yapay zeka ile üretilmiş görselleri ayırt edebilmek, doğrulama sürecinin önemli bir parçası haline geldi.

Bu bölümde, yapay zeka üretimi içerikleri tespit etmek için kullanılan araçların nasıl çalıştığı, hangi durumlarda yanıltıcı sonuçlar verebildiği ve görsel üzerinde dikkat edilmesi gereken temel ipuçları sade bir şekilde özetleniyor.

Dijital ortamda içerikler silinse bile çoğu zaman tamamen ortadan kalkmaz. Silinen paylaşımlar, değiştirilen haberler ya da erişime kapatılan sayfalar arşiv araçları sayesinde yeniden bulunabilir. Bu araçlar, doğrulama sürecinde yalnızca geçmişe ulaşmayı değil, aynı zamanda kanıt üretmeyi de mümkün kılar.

Bu bültende, Wayback Machine üzerinden belirli bir tarihteki sayfalara nasıl erişileceği, Archive.today ile anlık arşiv kopyasının nasıl oluşturulacağı ve SingleFile gibi araçlarla içeriklerin nasıl saklanabileceği anlatılıyor. Ayrıca erişim engelleri durumunda alternatif yöntemlerin nasıl kullanılabileceği de ele alınıyor.

Bir uçağın nerede olduğu ya da bir geminin hangi rotayı izlediği artık kamuya açık veriler üzerinden takip edilebiliyor. Flightradar24, ADS-B Exchange, MarineTraffic ve VesselFinder gibi platformlar konum, hız ve rota bilgilerini gerçek zamanlı olarak sunuyor. Bu veriler, özellikle uluslararası olaylara ilişkin iddiaların kontrol edilmesinde önemli bir kaynak oluşturuyor.

Bu rehberde, hava ve deniz araçlarının bu platformlar üzerinden nasıl izleneceği, geçmiş rota verilerine nasıl ulaşılacağı ve hangi durumda hangi aracın tercih edilmesi gerektiği açıklanıyor.

Bir iddianın arkasındaki yapıyı anlamak için çoğu zaman ticari verileri incelemek gerekir. Şirket kayıtları, ticaret sicili verileri ve marka tescil bilgileri bu noktada temel kaynakları oluşturur. Bu tür veriler, görünmeyen bağlantıları ortaya çıkarmak ve iddiaların arka planını anlamak açısından önemlidir.

Bu bölümde, şirketlerin resmi kayıtlarına nasıl ulaşılacağı, sahiplik yapılarının nasıl inceleneceği ve farklı veri kaynaklarının birlikte nasıl kullanılabileceği genel bir çerçevede ele alınıyor.

Bir haberi değerlendirirken yalnızca içeriğe değil, o içeriği üreten yapıya da bakmak gerekir. Bir medya kuruluşunun kime ait olduğu, hangi şirket yapısı içinde faaliyet gösterdiği ve kimler tarafından yönetildiği kamuya açık veriler üzerinden araştırılabilir. Bu bilgiler, içerik üretim süreçlerini anlamak açısından önemli bir bağlam sunar.

Bu bültende, bir medya kuruluşunun ticari ünvanının nasıl tespit edileceği, Ticaret Sicil Gazetesi ve MERSİS üzerinden sahiplik bilgilerinin nasıl bulunacağı ve bağlı diğer markaların nasıl incelenebileceği adım adım aktarılıyor.

Tarihin yeniden yazılmasının bu kadar kolaylaştığı bir dönemde, gazete arşivleri olayların ilk kayıtlarını barındıran önemli kaynaklar arasında yer alır. Sonradan oluşturulan anlatılardan farklı olarak, dönemin gazeteleri olayları gerçekleştiği anın koşulları içinde yansıtır. Bu da arşivleri doğrulama sürecinde vazgeçilmez hale getirir.

Bu bültende, Türkiye’deki gazete arşivlerine nasıl ulaşılabileceği ele alınıyor. İBB Atatürk Kitaplığı ve İstanbul Üniversitesi projelerinden ulusal gazete arşivlerine kadar farklı kaynaklar ve erişim yöntemleri genel hatlarıyla açıklanıyor.