Immanuel Kant’ın Doktora Tezi Besmele İle mi Başlıyor?

Sosyal medya, geniş kitlelere erişim imkânı sunarak tarihi kişilikler hakkında ortaya atılan dikkat çekici iddiaların hızla yayılmasına olanak sağlıyor. Kullanıcıların ilgi çekme, etkileşim toplama ya da yalnızca tıklanabilir içerik üretme isteğiyle paylaştığı bu tür anlatılar, çoğu zaman abartılarla süslenip tarihi ayrıntılar uydurularak bir şehir efsanesine dönüşüyor. 

5 Ekim’de Instagram platformunda paylaşılan bir gönderide, Aydınlanma Çağı’nın önde gelen filozoflarından Prusya kökenli Immanuel Kant’ın doktora tezinin ilk cümlesinin “Bismillahirrahmanirrahim” olduğu iddia edildi. İddiada akademik bir metinden olduğu tahmin edilen bir sayfanın ekran görüntüsünün paylaşıldığı görselin üst bölümünde, Arapça dilinde Bismillahirrahmanirrahim (Besmele) kelimesi de yer alıyor.

Görsel, arama motorlarının tersine görsel aracıyla tarandığında, Wikimedia Commons’ta Immanuel Kant dosyasına ulaşılıyor. Dosyanın açıklama bölümünde ise belgenin Immanuel Kant’ın doktora tezi sertifikası olduğu belirtilmiş. 

Görsele Wikipedia Commons dışında, Manchester Üniversitesi’nin Immanuel Kant’ın incelenmesi konusunda yardımcı olabilecek sayfa da bulunuyor. Sayfada “Kant’s Graduation as Magister” (Kant’ın Magister Derecesinden Mezuniyeti) başlığında görselin yüksek çözünürlüklü versiyonu yer alıyor. Magister ise özellikle Avrupa’da, günümüzde doktora seviyesindeki akademik ünvan anlamında kullanılmış.

Bahsi geçen başlıktaki açıklamalara göre, görselde yer alan belge, Kant’ın doktora (Magister) ünvanını alması nedeniyle Königsberg Üniversitesi (günümüzde Kaliningrad) odiyoryumunda verilen kamuya açık törenin duyuru belgesi niteliğinde. Belgede yer alan Latince dilindeki metin çeviri araçları yardımıyla şu şekilde Türkçe’ye tercüme edilebilir;

“En uğurlu yönetim altında, en yüce ve en güçlü prens ve efendimiz, Prusya Kralı, Brandenburg Markisi, Kutsal Roma İmparatorluğu Baş Haznedarı ve Seçici Prensi, Silezya’nın Yüce Dükü ve en merhametli hükümdarımız Lord Frederik’in egemenliği altında; saygın rektör, son derece bilgili, hukukta üstün bir bilgin ve seçkin kişi Coelestinus Kowalewski’nin rektörlüğü döneminde — kendisi Akademi’nin şansölyesi ve yöneticisi, hukuk doktoru, baş profesör, Kraliyet Konsistuarı’nın başkan yardımcısı ve memurudur — Felsefe Fakültesi, Prusya Krallığı vatandaşı olan, son derece asil ve seçkin genç bilgin Immanuel Kant’a, felsefede en yüksek bilgi ve erdem sahibi bir aday olarak, ortaya koyduğu olağanüstü örnek çalışma ve başarıyla geçtiği sıkı sınavlar sonucu, önümüzdeki Perşembe günü, 12 Haziran 1755 tarihinde, törensel biçimde, Felsefe Doktoru veya Magister ünvanı ve nişanlarını verecektir. Bu törensel kutlamaya, krallığın en saygın ileri gelenleri, kılıç ve cübbe sahipleri, üniversitenin yüce rektörü, değerli şansölyesi ve yöneticisi, Akademi’nin kıdemli üyeleri, tüm fakültelerin profesörleri, doktorları ve magisterleri, iyi edebiyatın destekçileri ve soylu genç akademisyen topluluğu, kendilerine yaraşan saygı, özen ve nezaketle davetlidir. Bu davet, Felsefe ve Kutsal Teoloji Doktoru, Doğu Dilleri Profesörü, Akademi Senatosu ve Felsefe Fakültesi üyesi, yardım burslarının denetçisi, Yahudi Sinagogu’nun müfettişi, fakültenin kıdemli dekanı ve bu törenin başkanı olarak görev yapan Johann Bernhard Hahn tarafından yapılmıştır. Königsberg’de, Efendimizin yılı 1755’te, Teslis Bayramı’ndan sonraki ikinci Pazar gününde yayımlanmıştır. Kutsal Kraliyet Majesteleri’nin ve Üniversitenin resmî matbaacısı Johann Heinrich Hartung tarafından basılmıştır.”

Metinden de anlaşılacağı üzere belge, Kant’ın doktora tezinden değil, doktora ünvanı alması nedeniyle düzenlenen seremoni hakkında bir duyuru niteliğinde. Bununla birlikte, duyurunun en üst bölümünde Arapça “Bismillahirrahmanirrahim” yazısı yer alıyor. 

Duisburg-Essen Üniversitesi’nin koordinasyonunda Kant’ın akademik eserlerinin kayıt altına alındığı Korpora adlı sitede de Kant’ın doktora tezinin tamamı bulunabilir. Doktora tezinin kapak veya ilk sayfasında ise Besmele’nin yer almadığı görülüyor.

Avrupa’da 17. yüzyılın sonlarında başlayan Aydınlanma Çağı, düşünsel anlamda Kilise hegemonyasının yıkılmasına zemin hazırladı. Olguları açıklamakta mantıksal ve bilimsel yöntemlerin esas alınmasıyla birlikte, Antik Yunan’dan bu yana üretilen felsefi ve bilimsel çalışmalara duyulan merak yeniden canlandı. Bu entelektüel hareket, yalnızca klasik Batı mirasının değil, Ortaçağ boyunca önemli katkılar sunmuş İslam felsefesi ve bilimsel gelişmelerin de incelenmesini beraberinde getirdi.

Avrupa ile İslam dünyası arasındaki ticari, diplomatik ve kültürel etkileşimler; Arapça, Farsça ve Osmanlıca metinlerin çevrilmesini, İslam düşüncesi, coğrafya, dilbilim ve teoloji alanlarında çalışmalar yapılmasını teşvik etti. Bu süreçte, farklı din ve kültür sistemlerini anlamaya yönelik bir ilgi gelişti, Aydınlanma’nın akılcı ve eleştirel yaklaşımı, İslam dünyasındaki düşünce mirasına karşı da rasyonel bir merak doğurdu. Immanuel Kant’ın Magister ünvanını aldığı törenin duyuru metninde yer alan Arapça besmele ifadesi ise bu dönemde Doğu felsefesine artan ilgi ve saygının bir yansıması olarak görülüyor.