“Her Petrol Aynı Değil”: Tür, Maliyet ve Altyapı

ABD Başkanı Trump’ın talimatıyla yürütülen operasyonda, 3 Ocak’ta Venezuela Devlet Başkanı Nicolas Maduro ve eşi Cilia Flores başkent Caracas’tan alınarak New York’a götürüldü. Maduro’nun “tutuklanmasına” gerekçe olarak uyuşturucu terörizmi suçlamaları gösterilirken, takip eden günlerde Trump’ın ABD merkezli petrol şirketleriyle birlikte Venezuela’yı yeniden inşa edebileceklerine dair açıklamaları, dikkatleri ülkenin petrol rezervlerine çevirdi.

Dünyanın kanıtlanmış petrol rezervlerinin yaklaşık %17’sine sahip olan Venezuela, 303 milyar varili aşan rezerviyle bu alanda ilk sırada yer alıyor. Bu büyüklük, ülkeyi jeostratejik açıdan son derece önemli bir konuma taşıyor. Ancak petrol rezervlerinin hacmi, hikayenin yalnızca bir kısmını oluşturuyor. Petrolün fiziksel ve kimyasal özellikleri, çıkarma maliyetleri, altyapı olanakları ve erişim koşulları, bu rezervlerin gerçek değerini ve önemini büyük ölçüde belirliyor. Petrolü siyasetle birlikte ele alan her analizde ise asıl belirleyici değişken küresel piyasa koşulları.

Ham petrol çeşitleri temel olarak yoğunluk (API değeri) ve kükürt içeriğine göre sınıflandırılıyor. API değeri yüksek olan petroller hafif, düşük olanlar ise ağır ya da ekstra ağır kabul ediliyor. Kükürt oranı düşük petroller “tatlı”, yüksek olanlar ise “ekşi” olarak adlandırılıyor. Hafif ve tatlı petroller, rafinerilerde daha az işlem gerektirdikleri için benzin, dizel ve jet yakıtı gibi yüksek katma değerli ürünlere daha kolay dönüştürülebiliyor. Buna karşılık ağır ve yüksek kükürtlü petrollerin işlenmesi daha karmaşık bir süreç. Bu tür petroller, daha fazla enerji tüketimi, gelişmiş rafineri teknolojileri ve ek arıtma aşamaları gerektiriyor.  Bu nedenle ağır petrollerin piyasa değeri ve ekonomik getirisi, petrolün “kalitesinden” çok, onu işleyecek rafineri altyapısının niteliğine bağlı olarak değişiyor. Uygun teknoloji ve kapasiteye sahip rafinerilerde ağır petroller de ekonomik olarak değerlendirilebilirken, altyapı uyumsuzluğu durumunda aynı rezerv çok daha düşük bir değer taşıyabiliyor.

Bu jeolojik ve teknik farklar, ülkeler arasındaki petrol çıkarma ve işleme maliyetlerini belirleyen başlıca unsurlar arasında yer alıyor. Dünyanın en büyük petrol rezervlerine sahip ülkelerinden biri olan Kanada’da, rezervlerin önemli bir bölümü petrol kumları şeklinde bulunduğu için ham petrolün yeryüzüne çıkarılması enerji yoğun süreçler ve yüksek altyapı yatırımları gerektiriyor. Bu durum, üretim maliyetlerini belirgin biçimde artırıyor. Buna karşılık, dünya petrol rezervlerinde üst sıralarda yer alan Suudi Arabistan’da petrolün nispeten sığ derinliklerde ve elverişli rezervuar özelliklerine sahip olması, çıkarma sürecini daha kolay ve düşük maliyetli hale getiriyor. Dolayısıyla rezervlerin büyüklüğü kadar, petrolün bulunduğu jeolojik yapı ve çıkarılma koşulları da ülkelerin petrol gelirleri üzerinde belirleyici bir rol oynuyor.

Dünya petrol rezervlerinin yaklaşık %12’sine sahip olan İran, bu karşılaştırmada ara bir konumda yer alıyor. İran’ın ürettiği ham petrol, Venezuela’daki ekstra ağır petrol kadar zorlayıcı olmasa da, üretim sürecini etkileyen başka yapısal sorunlar bulunuyor. Ülkedeki birçok petrol sahasının uzun süredir üretimde olması, sınırlı teknoloji erişimi ve uluslararası yaptırımlar, teknik olarak görece düşük maliyetli sayılabilecek üretimin pratikte daha karmaşık ve verimsiz ilerlemesine yol açıyor. Bu tablo, ülkeler arasındaki farkların yalnızca petrolün fiziksel özellikleriyle sınırlı olmadığını gösteriyor. Petrolün nerede bulunduğu, hangi derinlikten çıkarıldığı ve hangi siyasi, teknik ve ekonomik koşullar altında üretildiği; maliyetleri ve ülkelerin küresel petrol arzındaki ağırlığını belirleyen temel faktörler arasında öne çıkıyor.

Venezuela ve İran, sahip oldukları yüksek kanıtlanmış rezervler nedeniyle ilk bakışta küresel arzın kilit aktörleri gibi görünse de, pratikte bu rezervlerin esnek ve güvenilir bir arz gücüne dönüşmesi ciddi sınırlamalarla karşılaşıyor. Venezuela’da Orinoco Kuşağı’ndaki ekstra ağır petrol, çıkarma, taşıma ve işleme aşamalarında yüksek teknik gereksinimler doğururken; İran’da yaptırımlar ve teknoloji kısıtları üretimin ölçeklenmesini zorlaştırıyor. Sonuçta her iki ülkede de rezerv bolluğu, otomatik olarak güçlü bir petrol arzı anlamına gelmiyor.

Buna rağmen Venezuela ve İran petrol ticaretinde Çin’in önemli bir alıcı olarak öne çıkması ve ABD’nin Trump döneminde Çin’i enerji alanında stratejik bir rakip olarak konumlandırması, meselenin yalnızca ekonomik değil aynı zamanda jeopolitik bir boyutu olduğunu ortaya koyuyor. ABD’nin Venezuela ve İran petrol ticaretini yaptırımlar, lisans rejimleri ve üçüncü ülkelere uygulanan ek gümrük vergileri gibi araçlarla sınırlandırmaya çalışması, bu stratejik yaklaşımın somut yansımaları arasında yer alıyor.

Her iki ülkenin petrolü, teknik zorluklar, yaptırım riski ve rafineri uyumu gereksinimleri nedeniyle küresel piyasada sınırlı bir alıcı kitlesine hitap ediyor ve çoğu zaman iskontolu fiyatlarla işlem görüyor. Ancak bu kaynakların serbest ve büyük ölçekli biçimde piyasaya girmesi, uzun vadede küresel fiyat dengelerini, Asya pazarlarını ve jeopolitik güç dağılımını etkileyebilecek bir potansiyel taşıyor. Bu nedenle ABD’nin Venezuela ve İran’a yönelik baskı ve müdahaleleri, petrolün bugünkü ticari değerinden çok, gelecekte küresel enerji denkleminde kimin elinde ne kadar manevra alanı olacağı sorusuna odaklanıyor.