Bisiklet Sürmek Gezegeni Kurtarır mı?

Dünyayı saran COVID-19 pandemisi gezegendeki pek çok şehirde bisiklet kullanımını önemli ölçüde artırmıştı. Avrupa’da ve Kuzey Amerika’da 2019 ile 2021 yılları arasında yapılan ölçümler bunu gösteriyor. Özellikle bu dönem yapılan geçici bisiklet yollarındaki artışın kullanıma büyük ölçüde katkı sağladığı da araştırmacılar tarafından raporlanmış. Pandeminin ardından hızla yükselen bisiklet kullanımı bazı kentler için son yıllarda düşüş seyri gösterse de hâlâ pandemi öncesinin üzerinde bir bisiklet kullanım yoğunluğu bulunuyor.

Bisiklet kullanımı insan sağlığına yararının yanında, dünyadaki artan araç sayısına bağlı fosil yakıt tüketiminin küresel ısınmaya etkisini düşürmede de önem taşıyor. Yedi Avrupa şehrinde seyahat aktivitesi verilerini toplayan bir araştırma, otomobilden bisiklete geçen ortalama bir kişinin günlük ulaşım kaynaklı CO₂ emisyonunun yaklaşık 3,2 kg azaldığını hesapladı. Ulaşım kaynaklı karbon salınımını azaltmak amacıyla bisiklet kullanımını artırmak ve bisiklet yollarının yaygınlaştırılması büyük önem taşıyor.

Birçok ülkede iklim değişikliği politikalarına uygun olarak bisiklet altyapıları geliştiriliyor, iyileştiriliyor. Avrupa Birliği’nde pek çok ülke yönetimi motorlu taşıtlar yerine bisiklet kullanılmasını öneriyor.

Bu bağlamda 2024 yılında Guillaume Otrage ve ekibi, Paris–Bakü arasında yaklaşık 6.500 kilometrelik bir sürüş tasarladı. Otrage’in amacı 2024 yılında Bakü’de düzenlenecek olan Birleşmiş Milletler iklim konferanslarına bisikletle katılmaktı. Bu sürüşün adı daha sonrasında COP29 Bike Ride oldu. Sürüş Avrupa Bisiklet Federasyonu tarafından da desteklendi.

Bisikletin CO₂ emisyonlarını azaltmak için etkili bir yöntem olduğunu savunan ekip, yolculuk boyunca iklim uzmanları, milletvekilleri ve seçilmiş yetkililerle görüşeceklerini ifade etti. Cop Bike Ride’ın en büyük özelliği ise herkese açık bir rota olması. Bisiklet sürmek veya sürüşü desteklemek isteyen bisikletliler bir bayrak yarışında bayrağı teslim eden yarışçılar gibi Cop Bike Ride pankartını iklim konferansının düzenleneceği kente ulaştırmak için rotaya istedikleri yerden dahil oluyor, istedikleri yerden ayrılıyor. 

Bu yıl Antalya’da düzenlenecek olan COP31 zirvesi için de sürüş rotası çıkarıldı. Brezilya’nın Belém kentinden yola çıkan Cop Bike Ride pankartı çeşitli bisikletli aktivistlerin ellerinde Antalya’ya kadar ulaşacak. Brezilya’dan Fransız Guyanası’na geçen bisikletliler Cop Bike Ride pankartı burada yelkenlilere devretti. Yelkenlilerle Portekiz’e ulaşan Cop Bike Ride pankartı yol boyunca çeşitli bisiklet aktivistlerinin taşımasıyla Antalya’ya ulaştırmak için yola çıktı. Öte yandan ana rota dışında dünyanın çeşitli bölgelerinden de bisikletle Antalya’ya ulaşmak için rotalar paylaşıldı. Hollanda, Birleşik Krallık, Almanya, Yunanistan, Lübnan gibi ülkelerden bisikletli aktivistler Antalya’da buluşmak için yola çıktı.

Bisikletli aktivistler COP31 Bike Ride’ın 10 maddelik talebini ise şöyle açıklıyor;

Türkiye’de son 6 senede bisiklet yollarında büyük bir artış yaşandı. 2019 yılında 1148 km olan bisiklet yolu ağı, 2024’te 1956 km’ye yükseldi. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının 2025 Yılı İdare Faaliyet Raporuna göre, bisiklet yolları yaklaşık 2000 km’ye ulaştı.

Bisiklet kullanıcıları açısından Türkiye’deki bisiklet yollarının en büyük sorunu kesintisiz yolların zor bulunuyor olması olabilir. Konya Büyükşehir Belediyesi 680 km bisiklet yolu ağı ile Türkiye’nin en büyük bisiklet ağına sahip şehri olarak öne çıkıyor. Bisiklet yollarının birbiri ile bağlantılı olması da bisikletin bir ulaşım aracı olarak kullanılmasını kolaylaştırıyor. Hem de güvenli sürüş için sürücülere imkân sağlıyor. 78 adet bisiklet yolu bulunan Konya aynı zamanda Avrupa Spor Şehirleri ve Başkentleri Federasyonu (ACES) tarafından 2026 yılı için Avrupa Bisiklet Başkenti seçildi. Geçtiğimiz yıllarda Türkiye’de ilk defa hizmete başlayan sadece bisikletlilere özel tramvayın sayısı da 2025 yılında Konya Büyükşehir Belediyesi tarafından 2 adete çıkarıldı. Faaliyet raporuna göre bisiklet tramvayları 2025 yılında 2.183 sefer yaparak, 8.064 yolcu taşıdı.

Konya’nın ardından en büyük bisiklet yolu ağına sahip şehir İstanbul. Yaklaşık olarak 16 milyon insanın yaşadığı megakentte 616,25 km bisiklet yolu bulunuyor. İstanbul’un bisiklet yollarındaki en büyük problem ise yolların kesintisiz bir şekilde birbirine bağlanamaması olarak göze çarpıyor. Özellikle doğu batı aksında yani deniz kenarı ve rekreasyon alanlarında bisiklet yolları bulunurken, kentin güneyi ile kuzeyini birbirine bağlayan yollar bulunmuyor. Bu durum da bisikletin ulaşım aracı olarak kullanılmasını zorlaştırıyor. İstanbul’daki bisiklet yollarının 149,69 km’si paylaşımlı olarak hizmet veriyor. İBB, 2025 yılı faaliyet raporunda 200 km bisiklet yolunun projelendirme çalışmasının tamamlandığını belirtirken, 65 km’lik bisiklet yolunun da yapımının devam ettiğini ifade ediyor.

Mersin’de de 153,5 km bisiklet yolu ağı bulunuyor. Mersin Büyükşehir Belediyesi’nin faaliyet raporlarında belirtilen ifadeye göre  bisikletli ulaşımın ve iklim dostu turizmin geliştirilmesi amacıyla Avrupa Bisiklet Rotası Ağı’na (EuroVelo) katılmak üzere kentte çalıştay gerçekleştirildi. 

Son yıllarda bisiklet konusunda atılım yapan illerden birisi de Sakarya. Faaliyet raporlarında kentte ne kadar bisiklet yolu bulunduğu yazmasa da belediyenin sitesindeki belirtilen yollar hesaplandığında 134 km bisiklet yolu ağı bulunduğu görülüyor. Öte yandan resmi olmasa da 2023 yılında Anadolu Ajansı’nda yayımlanan haberde kentte 180 km bisiklet yolu olduğundan bahsediliyor.

Türkiye’de bisiklet yollarının geniş bir bölgeye yayılamaması, ulaşımdan çok turistik ya da gezinti için yollar yapılması sürüş güvenliğini de tehlikeye atıyor. Emniyet Genel Müdürlüğünün yayımladığı rapora göre 2025 yılında 8893 bisiklet yaralanmalı veya ölümlü bir kazaya karıştı. 2026’nın ilk 9 ayında ise yaralanmalı veya ölümlü kazaya karışan bisiklet sayısı 6881 olarak açıklandı.

Bisiklet sürücülerinin ilk talebi güvenli bir sürüş ile kent ulaşımını sağlamak oluyor. Bu bağlamda 25 Eylül 1992’de San Francisco’da, 50 kişilik bir grup birlikte pedal çevirerek Critical Mass eylemlerini başlattı. Merkezi örgütü ya da lideri olmayan eylemler bu tarihten sonra dünyanın pek çok kentine yayıldı. Bisikletliler her ayın belirli bir gününde toplanarak kendilerini görünür kılmak, bisikletin günlük ulaşımın bir parçası olduğunu kabul ettirmek, bisikletli sürüş deneyimi oluşturmak, bisiklet kültürünü geliştirmek için sürüş gerçekleştiriyor. Türkiye’de de İstanbul, Ankara, İzmir gibi kentlerde her ayın son Cuma ya da Cumartesi günü bisikletliler toplu sürüş yapıyorlar.

Türkiye genelinde bisiklet yolları ağı Avrupa’ya kıyasla çok geride görünüyor. Özellikle uluslararası düzeyde bisiklet yolları ile ilgili yapılan çalışmalarda Türkiye’deki bisiklet yolları güvenlik, park alanları, bisikletin şehir planlamasındaki yeri gibi standartları karşılayamıyor.

Copenhagenize Endeksi, şehirlerde bisikletin günlük ulaşım için ne kadar güvenli, kolay ve yaygın kullanılabildiğini değerlendiren bir sıralama. İlk kez 2011’de yayımlanan endeks, yalnızca bisiklet yolu uzunluğunu değil, kullanım düzeyini ve belediyelerin politikalarını da inceliyor.

Şehirler 3 ana başlık altında 13 gösterge ile değerlendirmeye alınıyor;

Göstergeler 0–100 ölçeğine dönüştürülüyor; toplam puan 13 gösterge puanının eşit ağırlıklı ortalamasıyla hesaplanıyor.

2025 yılında yayımlanan son rapora göre Hollanda’nın Utrecht şehri 71,1 puan ile ilk sırada yer alıyor. Onu 70,8 puan ile Danimarka’nın başkenti Kopenhag takip ederken, üçüncü sırada 67,6 puan ile Belçika’dan Gent bulunuyor.

En son yayımlanan endekse Türkiye’den ilk defa Eskişehir aday gösterildi. Ancak Eskişehir birkaç kent ile birlikte bisikletin yolculuklardaki payının düşük olması veya yeterli veri bulunmaması nedeniyle değerlendirilmeye dahil edilmedi.