Türkiye’de ve Dünya’da Alkol Düzenlemeleri

Türkiye’de son günlerde tartışılan konuların başında alkol yasağı geliyor. Bir sosyal medya kullanıcısının tükettiği alkol ile poz verip fotoğraf paylaşmasından dolayı hakkında İspirto ve İspirtolu İçkiler İnhisarı Kanununun 6. maddesinden işlem yapıldı. 6. madde ‘Alkollü içkilerin her ne surette olursa olsun reklamı ve tüketicilere yönelik tanıtımı yapılamaz.’ ifadelerini içeriyor ama kişisel sosyal medya hesabından yapılan alkol paylaşımı reklam sınırlarına girebilir mi? Bazı avukatlar bu tür paylaşımların ifade özgürlüğü kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini savunuyor. Ayrıca ceza hukuku kapsamında böyle bir suç olmadığını dile getiriyorlar.

Geçtiğimiz Haziran ayında alkol ürünlerinin reklamı ile alakalı yeni bir düzenleme duyuruldu. Düzenlemeye göre, alkollü içkileri üreten, ithal eden ve pazarlayanlar, her ne surette olursa olsun hiçbir etkinliğe veya her tür mecrada yapılacak yayın ve paylaşımlara ticaret unvanları ile ürünlerinin marka, amblem, logoları ile ürünlerin arz ambalajında yer alan ifade, şekil, isim, işaret ve görselleri kullanarak destek olamayacaklar. Bunun yanı sıra, bu firmaların isim, marka, logo, amblemleri ile arz ambalajında yer alan ifade, şekil, isim, işaret ve görseller iş yerlerinin içinde, dışında, vitrinlerinde, satış ünitelerinde ve hiçbir etkinlik alanında bulundurulamayacak. 

Yeni yapılan bu değişiklikler 20 Haziran 2026’da yürürlüğe girdi ancak düzenleme çalışmaları için ilgili şirketlere 1 sene hazırlanma süreci tanındı. Hali hazırda akşam 22.00’den sonra alkollü içki satışının yasak olduğu Türkiye’de geçtiğimiz günlerde polisin alkol denetimi de gündemdeki yerini aldı. İstanbul’un çeşitli ilçelerinde uçan polis dronelarının dışarıda alkol tüketen insanları uyardığı, bölgede alkol tüketiminin yasak olduğu ve son vermezlerse cezai işlem uygulanacağı bildirildi. Konu ile ilgili olarak İstanbul Valiliğinin 2023 yılında yayınladığı bir genelge bulunsa da, 2025 yılında yapılan itirazlar sonucunda Bölge İdare Mahkemesi, İstanbul Valiliği’nin aldığı kararı iptal etti.İstanbul Valiliği’nin yayınladığı 17 Ağustos 2023’te yayınladığı genelgenin 4250 sayılı İspirto ve İspirtolu İçkiler İnhisarı Kanununun uygulanması için bir hatırlatma olduğunu iddia etse de, genelge içerisinde yer alan “Alkol satışı ve tüketilmesi; ruhsatı bulunan işletmeler dışında yapılmaması. (Park, piknik ve mesire alanları, sahil bandı, plaj vb. alanlarda)” ifadesi kanun içerisinde yer almıyordu. Bölge İdare Mahkemesi de yapılan itirazlar sonucunda kamusal alanlarda alkol tüketimini yasaklayan bir kanun maddesi olmadığı gerekçesiyle genelgedeki bu maddeyi iptal etti.

Son günlerde alkol tüketimine karşı yapılan bu kısıtlamalar tartışılırken, dünyadaki diğer ülkelerde bu işin nasıl ilerlediğine de bakmak gerekiyor.

Yurt dışında da alkol yasağı uygulayan ülkeler bulunuyor. Bu konuda Türkiye’ye benzer ülkelerden birisi Norveç. Norveç’in alkol kanunu her ne kadar Türkiye’de uygulanan sistemi andırsa da bazı farklılıklar bulunuyor. Marketlerde en fazla %4,7 alkol oranına sahip içeceklerin satışına izin veriliyor. Pazartesi ile Cuma günleri arasında en geç 20.00’de, Cumartesi günleri ise en geç 18.00’de alkol satışı durduruluyor. Saatler belediyelerin kararına göre daha erkene de çekilebiliyor. Pazar günleri ve resmi tatillerde marketler üzerinden alkol satışı yapılması yasak. Bunun yanı sıra, Noel arifesi, Yılbaşı arifesi, seçim öncesi gibi önemli günlerin öncesinde de alkol satış saatlerinin sınırı daha erken saatlere çekiliyor.

Bunun dışında, alkol oranı yüzde 4,7’nin üzerindeki içeceklerin perakende satışı esas olarak devlet şirketi Vinmonopolet üzerinden yapılıyor. Vinmonopolet Türkiye’deki tekel dükkanlarına benzese de en önemli ayrım, Vinmonopoletlerin devlet tarafından yönetilmesi olarak göze çarpıyor. Vinmonopolet üzerinden Türkiye’deki tekel dükkanlarının aksine uygulama ve site üzerinden çevrimiçi sipariş de yapılabiliyor. Norveç’teki birçok adrese teslimat yapabildiklerini belirtiyorlar. Vinmonopolet dükkanlarında da tıpkı marketler gibi saat sınırı bulunuyor. Pazartesi ile Cuma günleri arasında saat 18.00’e kadar, Cumartesi günleri ise saat 16.00’ya kadar hizmet sunuyorlar. Pazar günleri ise yine kapalı oluyorlar.Norveç’te içkili mekânların alkol satışı için de düzenlemeler bulunuyor. %22 alkol oranının altındaki içeceklerin bir mekânda servis edilebileceği saatler 06.00 ile 03.00 arası olarak belirlenmiş. %22 alkol oranının üzerindeki içeceklerin servisi ise 13.00 ile 03.00 arasında kısıtlanmış. Bu saatleri belediyeler değiştirebiliyor ancak devletin belirlediği saatlerin ötesine geçemiyorlar. Örneğin Oslo’da %22 alkol oranının altındaki içeceklerin servisi sabah 08.00’de başlayabiliyor.

Norveç’te de tıpkı Türkiye’deki gibi 18 yaşın altındaki bireylere alkol satışı yasak ancak alkol yüzdesine göre yaş sınırı daha da yükseliyor. %22 alkol oranından fazla içecekleri satın almak için 20 yaş sınırı bulunuyor. Bunun dışında %2,5 alkol oranının altındaki içecekler için herhangi bir saat sınırlaması bulunmuyor. Vinmonopolet dışındaki dükkanların da internet üzerinden alkol satışı yapmasına izin veriliyor ancak bazı şartları bulunuyor. Sadece çevrimiçi satış lisansına sahip dükkanlar bu şekilde satış yapabiliyor. Dükkanların çevrimiçi satışlarda da saat sınırına uyması zorunlu tutuluyor. Ayrıca, hangi belediye sınırları içerisinde çevrimiçi hizmet vermeyi planlıyorlarsa, o belediyelerden de alkollü içki satış lisansı almak zorundalar.

Bunun yanı sıra Norveç’te alkollü ürünlerin reklamları da yasak.  Ancak çevrimiçi satış yapan dükkanların ürün görsellerini eklemesini sağlayan bir istisna bulunuyor. Gazete, dergi, televizyon gibi medyalarda alkollü ürün incelenmesini engelleyen bir yasak bulunmuyor fakat ürünü incelenen şirket bunu paylaşırsa yasak kapsamına dahil ediliyor. Kâr amacı gütmeyen faaliyetlerin sponsorluğunda da alkol firmasının ismi tamamen gizlenmiyor, ufak da olsa gösteriliyor.

Norveç’te kamusal alanda alkol tüketimi de kısıtlanmış durumda. Yeme-içme işletmeleri ve bağlantılı alanları, normalde halka açık kapalı mekânlar, toplantı salonları ve ortak kullanım mekânları, halka açık etkinliklerin yapıldığı yerler, sokak, meydan, yol, park ve diğer kamusal alanlar, halka açık yurt içi ulaşım araçlarının ortak alanları yasak kapsamında bulunuyor.

Türkiye’nin tam zıttı olarak örnek verilebilecek ülkelerin başında ise İngiltere geliyor. İngiltere, Türkiye’nin aksine yasaklamalar yerine düzenlemeleri daha çok öne çıkarıyor. Alkol satış ruhsatına sahip süpermarket ve dükkanlar gece saatlerinde de alkol satışı yapabiliyor. Ancak her dükkanın gece saatlerinde alkol satışı yapmasına izin verilmiyor. Bir market ya da dükkan 24 saat açık olsa ve alkol satış ruhsatına sahip olsa bile bu o dükkan ya da marketin 24 saat boyunca alkol satabileceği anlamına gelmiyor. Dükkanın ruhsat türüne göre 24 saat satış izni veriliyor. 24 saat hukuken mümkün olsa da pratikte pek yaygın değil. 31 Mart 2024 itibarıyla İngiltere ve Galler’de 10.300 işletmenin 24 saatlik alkol ruhsatına sahip olduğu, bunların %38’inin süpermarket ve dükkân olduğu belirtiliyor. 

18 yaşın altındaki bireylerin alkol satın alması yasak. 25 yaşından küçük gösteren kişilerin alkol satın alırken kimlik göstermesi isteniyor. Bunun yanı sıra, 16 ya da 17 yaşındaki kişiler yalnızca yanlrında bir yetişkin ile yemekle birlikte bira, şarap tüketebiliyorlar ancak kendilerinin satın almaları hâlâ yasak.

İngiltere’de alkol reklamı yayınlanması konusunda da tümden bir yasak bulunmuyor ancak bazı yönergelere uyulması talep ediliyor. Alkol reklamlarının 18 yaşından küçükleri hedef alması yasak. Televizyon dışındaki internet, sosyal medya, gazete, dergi ve açık hava reklamlarında, izleyici ya da okuyucu kitlesinin %25’inden fazlası 18 yaş altındaysa o mecra da alkol reklamı yayınlanamıyor. Televizyon ve radyoda, 18 yaş altına yönelik veya özellikle onlara hitap eden programların içinde ya da hemen öncesinde veya sonrasında alkol reklamı yayınlamak yasak. Reklamlarda, aşırı içmek ya da sarhoş olmak, alkolün kişiyi daha özgüvenli, popüler ya da çekici olmasını sağlayacağı, alkolün yalnızlığa ve kişisel sorunlara iyi geleceği mesajları verilemez. Alkollü ürünler sağlıklı yaşam ve araç kullanmakla ilişkilendirilemez.

İngiltere’de alkol markaları kendi adları ve logolarıyla spor, konser ve festival sponsorluğu yapabiliyor. Genel bir sponsorluk yasağı yok ancak yaş kitlesi ve tanıtım biçimi konusunda sınırlamalar bulunuyor. Alkol sektörünün kendi pazarlama faaliyetlerini düzenlemek için oluşturduğu bir özdenetim kuruluşu olan Portman Group’un sponsorluk konusunda belirlediği bazı tedbirler var. 18 yaşın altına hitap eden etkinliklere sponsorluk yapılmaması isteniyor. Sponsor olunacak etkinlikte %75 oranında yetişkin bulunması gerekiyor. Çocukların kullanacağı ürünlerde marka logosu bulunamaz. Spor sponsorluklarında ise alkolün spor için faydalı olduğuna dair bir mesaj verilmesi istenmiyor.

İngiltere’de kamusal alanda alkol tüketimiyle alakalı da herhangi bir yasak bulunmuyor ancak bazı durumlarda belediyelerin kısıtlama yetkisi bulunuyor. Özellikle taşkınlık, çevreyi rahatsız etme gibi durumları önlemek amacıyla bazı yerlerde belediyeler alkol alımını kısıtlayabiliyor. Alkol içmenin yasak olduğu yerde kişiye doğrudan ceza kesilmiyor. Görevli öncelikle kurala uymayan kişiden elindeki alkollü içkiyi teslim etmesini ya da atmasını talep ediyor. Kurala uymayan kişi direnç gösterdiği zaman para cezası uygulanıyor. Bunun dışında toplu taşımalarda da belediyelerin kendi uyguladığı alkol yasakları olabiliyor. Her ne kadar kamusal alanda alkol içmek serbest olsa da kamusal alanda taşkınlık, başkalarını rahatsız etmek suç sayılıyor.