Türkiye'de Vergi Labirenti

Türkiye’de vergi sistemini doğrudan etkileyen unsurlar arasında öncelikle Katma Değer vergisi ve Özel Tüketim Vergisi geliyor. Bu iki vergi ülkede tahsil edilen toplam vergilerin %30’undan fazlasını oluşturuyor. KDV mal ve hizmetlerin her aşamasında eklenen bir değer vergisi olarak tüketicilere yansıtılırken, ÖTV bir seferlik olarak lüks, sağlığa ve çevreye zararlı olarak nitelendirilern mallara uygulanıyor. 

Mal ve hizmetlerin üretim aşamasından tüketim aşamasına kadar her aşamada eklenen dolaylı vergiye KDV deniyor. Tüketicilere doğrudan yansıyan bir vergi türü olan ve genellikle mal ve hizmet satışlarından elde edilen gelir üzerinden alınan KDV, vergi sistemini ciddi şekilde etkileyen ve devlet bütçesine önemli bir katkı sağlayan temel vergi türlerinden biri. Dünyada ilk olarak bir devlet vergisi olarak 1954 yılında Fransa’da uygulanmaya başlayan ve hızlı bir şekilde küresel olarak yayılan bu vergi türü Türkiye’de de 25.10.1984 tarihinde 3065 sayılı “Katma Değer Vergisi Kanunu” ile kabul edildi. 01.01.1985’te ise yürürlüğe girdi. KDV’nin yürürlüğe girdi döneme bakıldığında devletin hem toplam gelirlerinin hem de vergi gelirlerinin 1985 yılında bir önceki yıla göre %60 oranında artış gösterdiği gözlemleniyor. 

1985 yılının ilk gününde yürürlüğe giren KDV oranları günümüze dek birçok değişime uğradı. 1985’te ilk olarak yüzde 10 oranında uygulanmaya başlanan KDV, 1986’de %15 ve %5 olarak ikiye ayrıldı. 1990’da bu aranlar %18 ve %8, 2001’de %18 ve %1, 2005’te %17 ve %7, 2007’de ise %18 ve %1 olarak değiştirildi. 2011’de ise KDV oranları %18 ve %8 olarak belirlendi ve bu oranlar 12 yıl boyunca aynı kaldı. 7 Temmuz 2023’te Resmi Gazete’de yayımlanan Cumhurbaşkalığı Kararnamesi ile %18’lik KDV’nin %20’ye, %8’lik KDV’nin ise %10’a çıkması kararlaştırıldı. 2022 yılında %8’den %1’e düşürülen temel gıda ürünlerindeki KDV oranı ise sabit kaldı. 

Türkiye’de bütçede 2023 yılı için yaklaşık 441 milyar liralık KDV geliri hedefleniyordu. 2023 yılına ilişkin bütçe gelirlerine bakıldığında 824,6 milyar KDV tahakkuk edildiğini ve bunun 505,4 milyarının tahsil edildiği görülüyor. Tahakkuk edilen verginin %61,3’ü tahsil edilirken, KDV’nin 2023 bütçe hedefine oranı %114.

Belirli mal veya ürünler üzerinden maktu veya oransal olarak alınan harcama vergisi olan ÖTV, Türkiye’de yürürlüğe girdiği tarihten itibaren kamuoyunda sıklıkla tartışılıyor. ÖTV de tıpkı KDV gibi dolaylı vergiler arasında bulunuyor. Yani, bu iki vergi de gelir/servet üzerinden alınan vergilerden değil, harcama üzerinden alınan vergilerden oluşuyor. Dolayısıyla toplumdaki herkes mal veya ürün satın alırken, ekonomik durumundan muaf olarak aynı vergiyi ödüyor.

KDV ve ÖTV arasındaki temel fark ise KDV’nin bazı istisnalar hariç tüm malları kapsaması, ÖTV’nin ise yalnızca belirli malları tüketenlerin ödediği bir vergi olması. ÖTV daha çok lüks ürünler, toplumsal zararı olan kimi mal veya mal gruplarını (sigara, alkol vs.) içerse de doğalgaz gibi ihtiyaçların da bu vergiye dahil olması, özel/genel vergi tartışmalarını beraberinde getiriyor. Bununla birlikte KDV mal ve hizmetlerin her aşamasında eklenen bir dolaylı vergiyken, ÖTV ürünün satış fiyatına dahil olarak tahsil edilen tek seferlik bir vergi türü.

Belirli mallar üzerinden alınmasıyla tarihin en eski vergilerinden biri olan özel tüketim vergileri, zaman zaman savaş vs. gibi değişik amaçlarla değişik isimlerle toplanmasına rağmen ilk defa 1970’lerde Avrupa Topluluğuna üye ülkelerde kurallara bağlandı. 1968’de Avrupa’da gümrük birliğinin oluşmasıyla birlikte ortak bir ekonomik politika ve ticaret alanı oluşturmak amacıyla vergi politikasının da dahil olduğu çeşitli düzenlemeler gerçekleştirildi. Sonraki süreçte Avrupa ülkeleri arasında ÖTV'nin kullanımı daha da genişlerken; lüks tüketim ürünleri, alkollü içkiler, tütün ürünleri ve enerji kaynakları üzerinde ortak bir vergi uygulaması benimsendi.

Türkiye’de de daha öncesinde bazı mallar için özel vergiler olsa da Özel Tüketim Vergisi Kanunu, Avrupa Birliği’nde uygulanmakta olan sisteme uyum sağlamak amacıyla 2002 yılında 4760 sayılı kanun ile kabul edildi ve 12.06.2002 tarihinde yürürlüğe girdi. Türkiye’de ÖTV’ye tabi olan 250’nin üzerinde ürün bulunuyor. ÖTV alınan kimi önemli mal ve hizmet kategorileri şöyle: 

Otomobiller, motosikletler, ticari araçlar gibi motorlu taşıtlar üzerinden aracın türü, motor gücü, silindir hacmi gibi özelliklerine göre farklı oranlarda ÖTV alınıyor.

Votka, rakı, şarap, bira, cin gibi alkollü içecekler üzerinden alkol oranına ve türüne göre ÖTV alınıyor. 

Sigara, pipo tütünü, puro gibi tütün ürünleri üzerinden, tütün türüne ve özelliğine bağlı olarak ÖTV alınıyor

ÖTV, akaryakıt fiyatlarına da doğrudan etki ediyor. Motorin, benzin, fuel oil gibi petrol ürünleri üzerinden alınıyor

Şekerli ve şekersiz gazlı içecekler üzerinden de ÖTV alınmaktadır.

Mücevher, lüks saatler gibi lüks tüketim eşyalarından ÖTV alınıyor.

Parfüm, makyaj malzemeleri gibi kozmetik ürünler ÖTV’ye tabi. 

Buzdolabı, çamaşır makinesi ve bulaşık makinesi gibi beyaz eşyalar, televizyon, cep telefonu, oyun konsolları gibi birçok ürün de ÖTV tahsil edilen ürünler arasında.

2023 yılında Türkiye’de tahsil edilen ÖTV tutarı 928,2 milyar lira oldu. Bunun 441 milyardan fazlasını ise motorlu taşıtlardan alınan ÖTV oluşturdu. 2023’te ÖTV tahsilatı, yıllık beklentinin üstüne çıktı ve bütçe hedefi oranı %113,6 oldu. ÖTV,  2023 toplam bütçe gelirlerinin %18,2 gibi ciddi bir oranını oluştururken, toplam vergilerin %20,62’sine denk geldi. 

Devletin toplam vergi gelirleri içinde KDV ve ÖTV gibi dolaylı vergilerin, dolaysız vergilerden daha yüksek bir orana sahip olması vergi adaleti tartışmalarını beraberinde getiriyor. Tahsil edilen ÖTV’nin toplam verginin beşte biri olması “vergi yükünü tüketicinin sırtında” gösteriyor. OECD’nin yayımladığı Tüketim Vergisi Trendleri 2022 raporunda,  ÖTV’nin toplam vergi gelirine oranına ilişkin ülke verileri bulunuyor. 2020 yılına ilişkin veriler incelendiğinde Türkiye’de 2020’de tahsil edilen ÖTV’nin toplam verginin %17,2’sini oluşturduğu görülüyor. Bu orana en yakın oran %11,4 ile Letonya’da. Bu alanda OECD ülke ortalamasıysa %6,9 olarak kaydedilmiş. 2023’te ise bu oran %3 daha yüksek gerçekleşti.