Doğruluğun Sesini Yükseltmek İçin Çalışan Doğruluk Payı’nın Sizin Desteğinize İhtiyacı Var

Görüntülenecek Sonuç Bulunamadı!

Değerlendirme Kriterleri

İlkeler Kılavuzu ve Değerlendirme Kriterleri

Türkiye’nin ilk siyasi fact-checking girişimi olan Doğruluk Payı, dünyanın önde gelen kurumlarıyla birlikte “Uluslararası Fact-checking Ağı — İlkeler Kılavuzu”nun imzacılarından biridir.

Dünyanın önde gelen medya örgütlerinden biri olan Poynter bünyesindeki “Uluslararası Fact-checking Ağı”, fact-checking kavramını geliştirmeyi amaçlayan bir organizasyondur. Bizler, tarafsız ve şeffaf bir doğrulama metodunun sorumlu gazetecilik adına etkili bir araç olabileceğini bildiğimiz gibi, hatalı ve temelsiz doğrulamanın da medya ve bilirkişiler çerçevesinde güvensizlik ve kamuoyunda belirsizlik oluşturacağına inanıyoruz.

İş bu döküman, bahsedilen amaçlar doğrultusunda ve dünya çapındaki doğrulayıcılarla yürütülmüş istişareler sonucunda, fact-checking gönüllülerine beraberinde dürüstçe çalışacakları prensipler sunmak adına hazırlanmıştır.

Doğruluk Payı - Uluslararası Doğruluk Kontrolü Ağı İlkeler Kılavuzu İmzacısıdır.

(1) TARAFSIZLIK VE HAKKANİYETLİ DAVRANMA İLKESİNE BAĞLILIK

Fact-checker, her analizini özdeş standartlara göre yapar. Projenin ya da kurumun kabul ettiği hibelerin kaynaklarından bağımsız şekilde içerik üretir. Analizlerini yaparken herhangi bir politik taraf üzerinde yoğunlaşmaz. Her analizde aynı kontrol sürecinin uygulanmasına ve sadece kanıtların sonuca götürmesine dikkat eder. Analizi yapılan konularda herhangi bir savunu yapmaz, siyasi pozisyon takınmaz.

(2) KAYNAKLARIN ŞEFFAFLIĞI İLKESİNE BAĞLILIK

Fact-checker, takipçilerinin de yapılan analizleri kontrol edebilmesini ister. Takipçilerin istedikleri takdirde araştırma sürecini tekrarlamaları için kullanılan kaynaklar detaylı bir şekilde verilir. Kaynağın kimliğinin açıklanması durumunda can güvenliğinin tehlike altına girecek olması halinde, kaynağı tehlikeye atmaması koşuluyla, olabildiğince detay sunulur.

(3) FİNANSAL VE ORGANİZASYONEL YAPININ ŞEFFAFLIĞI İLKESİNE BAĞLILIK

Fact-checker, finansal kaynakları konusunda şeffaftır. Analiz sonuçlarında etki talebi olmadığı takdirde kuruluşlardan fon kabul eder. Fact-checker organizasyonunun kurumsal yapıdaki önemli figürlerinin profesyonel geçmişleri ve kurumun organizasyonel yapısı kamuya açık şekilde yayınlanır. Okuyucuların kuruma her şartta ulaşabilecekleri bir kanalın bulunmasına özen gösterilir.

(4) YÖNTEMİN ŞEFFAFLIĞI İLKESİNE BAĞLILIK

Fact-checker, iddiaların seçimi ve araştırması, analizlerin yazımı, düzenlemesi, yayımı ve düzeltilmesi aşamalarını detaylı şekilde açıklar. Fact-checker, okurlarını gündemdeki iddiaların takibi ve doğrulanması adına kendileriyle iletişime geçmeleri için teşvik eder ve neden ve nasıl fact-checking yapıldığı noktasında açıktır.

(5) ANALİZLERİN AÇIK VE GÜVENİLİR DÜZELTİLMESİ İLKESİNE BAĞLILIK

Fact-checker, analizlerinde düzeltme politikasını önceden yayınlar ve bu politikayı titizlikle takip eder. Düzeltmelerini bu politikaya uygun olarak yapar ve takipçilerinin düzeltilmiş versiyona olabildiğince ulaşmasını sağlar.

İngilizce orijinal metin için http://www.poynter.org/fact-checkers-code-of-principles/ adresini ziyaret edebilirsiniz.

Doğruluk Payı'nın yukarıda belirtilen ilkeleri ihlal ettiğini düşünüyorsanız https://www.ifcncodeofprinciples.poynter.org/complaints-policy adresinden IFCN'e ulaşabilirsiniz.

İddia Kontrolü

5 farklı seviyeden oluşan Doğruluk Payı kadranı, siyasi aktörlerin iddialarının doğruluklarını değerlendiren bir ölçektir.

 Bu iddiaları seçerken;

* İddianın doğrulanabilir/yanlışlanabilir nitelikte olmasına,

* İddianın görece tartışmalı ve önemli bir konuda olmasına dikkat ediyoruz.

Siyasi aktörlerin iddialarını kontrol ederken genel olarak üç farklı kriterde değerlendirme yapıyoruz:

* İddiada dayanak olarak gösterilen nitel ve nicel verilerin, kamuya açık kaynaklardaki veriler ile uyuşması.

* Nitel ve nicel verilerin doğrulandığı/yanlışlandığı kaynakların kalitesi.

* İddianın söylenme amacı ve bağlamın uygunluğu.

Doğruluk Payı kadranı 5 farklı seviyeden oluşmaktadır.

  • Doğruluk Payı yoktur: İddia kullanılan veriler tamamiyle yanlıştır. Amaç-bağlam uyumunda sorunlar vardır ve seçmenleri yanlış yönlendiren hatalı bilgiler mevcuttur.
  • Büyük oranda Doğruluk Payı yoktur: İddiada kullanılan veriler ile açık kaynak verileri kısmen uyuşmakla birlikte, kaynak kalitesi ve amaç-bağlam uyumunda sorunlar vardır. İddiada seçmeni yanlış yönlendirebilecek abartma ve yanıltma öğeleri bulunmaktadır.
  • Kısmen Doğruluk Payı vardır: İddiada kullanılan veriler ile açık kaynak verileri hemen hemen uyuşmaktadır ancak kaynak kalitesinde ya da amaç-bağlam uyumunda dikkate değer problemler bulunmaktadır. İddia, seçemlerin yanlış yorumlayabileceği abartma öğeleri barındırmaktadır.
  • Kayda değer oranda Doğruluk Payı vardır: İddiada kullanılan veriler kamuya açık kaynaklardan büyük oranda doğrulanmaktadır ancak çok ufak hatalar olabilir. İddianın dile getirilme amacı ve veriler de büyük oranda uyumludur. İddiada sıkıntı yaratabilecek oranda abartma ya da yanlış yönlendirme bulunmamaktadır.
  • Doğruluk Payı vardır: İddiada kullanılan veriler ile açık kaynaklardaki bilgiler uyumludur. İddianın dile getiriliş amacı ile veriler arasında da uyum vardır. Herhangi bir yanlış yönlendirme ya da abartma öğesi bulunmamaktadır.

Siyasi aktörlerin analiz için seçilen demeçleri ulusal medya ajanslarından, güvenilir haber sitelerinden, TBMM'nin kendi haber sitelerinden, ya da doğrudan TBMM tutanaklarından elde edilir. Oluşturulan demeç havuzu içinden seçmeni yönlendirme etkisine sahip, tartışmalı, önemli ve doğrulanabilir ya da yanlışlanabilir nitelikte olan iddialar analiz edilmek üzere seçilir.

Bazı iddialarda kurulan veya varsayılan neden-sonuç ilişlilerinin kanıtlanması, farklı araçların kullanılmasını gerektirdiğinden ve ciddi bir zaman ile uzmanlık istediğinden dolayı Doğruluk Payı'nı aşan bir süreçtir. Bu durumu da çalışmalarımızda dikkate almaktayız fakat kurulan nedensellikleri yine farklı veri ve akademik kaynakları kullanarak eleştirme hakkımızın, kamuoyunu bilgilendirmenin önemli bir yönü olduğunu düşünüyoruz. 

Bu bağlamda; iddialardaki verileri direkt olarak kontrol etmenin yanı sıra, iddianın bir seviye arka planındaki nedenselliğin veriler ile uyumunu ortaya çıkarmayı da önemsiyoruz.

Doğruluk Payı; herhangi bir ırk, dil, din, etnik köken, milliyet, cinsiyet ya da cinsel yönelime yönelik ayrımcı bir dil kullanan veya nefret söylemi üreten demeçleri ifşa etmeyi de kamuoyunu aydınlatmanın önemli bir misyonu olarak görmektedir. Bu tür iddialar, içerdiği ayrımcı dil ve söylem dikkate alınarak değerlendirilmektedir.

Doğruluk Payı bünyesinde görev alan editörler ve koordinatörler herhangi bir siyasi partiye üye değildirler. Herhangi bir lobi faaliyetinde de görev almamaktadırlar. Ancak kurum içerisinde her bir bireyin kendi siyasi fikirleri ve bunları kamuoyuna açık şekilde savunma hakkı vardır. Doğruluk Payı, hiçbir çalışanının ya da gönüllüsünün siyasi görüşünü açıklama özgürlüğünü elinden almaz.

Doğrulama

Seçme

Doğruluk Payı editörleri Facebook ve Instagram kullanıcıları tarafından şüpheli olarak belirlenen görsel, yazı ve makale paylaşımlarını siyasi tartışmayı etkileme potansiyellerini de dikkate alarak önceliklendirir. Paylaşımların ön değerlendirmesindeki yayılım sıklığı ve şüphelilik durumu dikkate alınarak analiz edilecek paylaşımlar belirlenir. Takipçiler diğer sosyal medya mecralarındaki şüpheli paylaşımları ihbar kanallarından Doğruluk Payı’na ulaştırabilirler. Bu ihbarlar da Doğruluk Payı editörleri tarafından ön değerlendirmeye alınır.

Analiz Etme

Analiz edilecek paylaşım fotoğraf, makale, video veya yazı içerebilir. Analiz edilen paylaşımın içerdiği türe uygun olarak değerlendirme yolu değişebilir. Görsel içeriklerin teknik araçlarla orijinalliği kontrol edildikten sonra metinsel içeriklerle olan uyumları diğer güvenilir kaynaklarla karşılaştırılır. Bu kaynakların kontrol edilmesinde kamuya açık verilerin kullanılması önceliklidir. Doğrulama işi için gerekli kaynakların kamuya açık olarak erişilemediği durumlarda (güvenilirlik ve geçerliliği ayrıca değerlendirmeye tabi tutulmak üzere) resmi ve gayri resmi dokümanlar ile taraf ve uzman görüşleri de asıl delilleri destekleyici olarak kullanılabilir. Analiz sürecinde Doğruluk Payı editörleri kaynakları güvenilirlik ve geçerlilik hiyerarşisini dikkate alarak değerlendirir.

Değerlendirme

Analiz sonucunda paylaşım, Doğruluk Payı editörleri tarafından 4 farklı kategoriye yerleştirilebilir. 

DOĞRU: Analiz sonucunda ortaya çıkan deliller, incelenen paylaşımın tam olarak doğru bilgiler taşıdığını göstermektedir.

YANLIŞ: Analiz sonucunda ortaya çıkan deliller, incelenen paylaşımın tamamen yanlış bilgiler taşıdığını göstermektedir. 

KISMEN: Analiz sonucunda ortaya çıkan deliller, incelenen paylaşımın içerisinde hem doğru hem de yanlış bilgiler taşıdığını göstermektedir. 

BELİRSİZ: Analiz sonucunda paylaşımın doğru ya da yanlışlığına dair güvenilir delillere ulaşılamadığını göstermektedir.

Kamuya Sunma

Doğrulama sürecinin sonunda Doğruluk Payı editörleri, doğrulama analizi yazarak değerlendirmeyi dogrulukpayi.com sitesi yoluyla kamuya açarlar. Analiz yazımında araştırma süreci ve değerlendirmenin yanında analiz edilen paylaşımın arka planı, etki sahası ve delil için başvurulan kaynakların kalitesi de kısaca belirtilir.

Düzeltme ve Geribildirim Politikası

Doğruluk Payı iddia kontrolü ve doğrulamalarında şeffaf ve takipçileri tarafından tekrar edilebilir bir yöntem kullanmaktadır. Bu nedenle Doğruluk Payı takipçilerinden gelen geribildirimler ve düzeltme taleplerine açık bir politika izlemektedir. 

İçeriklerle ilgili her türlü görüş ve düzeltme talebi için "Hakkımızda" sayfasındaki iletişim kanallarından ve iddia kontrolü/doğrulama analizlerinin en altındaki itiraz bağlantılarından Doğruluk Payı'na ulaşabilirsiniz. 

Doğruluk Payı, iddia analizi ve doğrulamayla ilgili bir düzeltme talebi geldiğinde aşağıdaki adımları takip etmektedir: 

Gelen itiraz ilk olarak ilgili içeriğin üreticisi tarafından ön değerlendirmeye alınır. Ön değerlendirmede itirazın geçerli ve güvenilir karşı kanıtlara sahip olup olmadığına bakılır. 

İtiraz geçerli ve güvenilir karşı kanıtlarla yapılmışsa iddia kontrolü ve doğrulamanın sonucunu değiştirme kararı şef editör ve içeriği üreten editör ile beraber alınır. Bu karar öncelikle itiraz sahibine ivedilikle iletilir. 

İddia kontrolü ve doğrulamada yapılan düzeltmeler hem Facebook üçüncü taraf doğruluk kontrolü sisteminde hem de Doğruluk Payı sitesinde düzeltmeye dair bir ibare eklenerek yapılır.

GELİŞMELERİ KAÇIRMAYIN!

Günlük Bültenlerimiz ve Önemli Duyurularımız için Kaydolun