Görüntülenecek Sonuç Bulunamadı!
Görüntülenecek Sonuç Bulunamadı!
Okuma Süresi   5 Dakika
Konu Başlığı: Genel Politika

Başkanlık Sistemi Uygulayan Ülkeler Daha mı Demokratik?

Türkiye, 16 Nisan anayasa değişikliği referandumunda ülkenin yönetim yapısını derinden etkileyen yasama ve yürütme ilişkilerinin düzenlenmesi ile ilgili çok önemli bir karar verecek. Seçmenler oy pusulasının bir tarafında Cumhurbaşkanlığı sistemi olarak nitelendirilen ve literatürde başkanlık sistemi olarak bilinen hükümet sisteminin bazı açılardan farklılaşmış bir taslağını bulacaklar. Oy pusulasının diğer bir seçeneği de mevcut parlamenter sistemin devamını öngörecek. Bu parlamenter sistemin, özellikle 1982 anayasasıyla cumhurbaşkanına verilen yetkiler nedeniyle, dünyadaki örneklerinden biraz farklılaşmış olduğunu da ekleyelim.

Kategorileştirme Sorunu

Demokratikleşme literatürünün önde gelen isimlerinden Juan Linz’e göre, başkanlık ve parlamenter sistemi şu şekilde tanımlamak mümkün:

Parlamento sistemi, demokratik meşruiyete sahip tek kurumun parlamento olduğu sistemdir. Bu sistemde hükümetin otoritesi sadece ve sadece parlamentodaki güvenoyuna bağlıdır. Parlamento sistemi, bazı örneklerde, halk tarafından doğrudan seçilmiş bir başkan içerse de başkanın, başbakanın gücüyle mücadele edecek yetkisi yoktur.

Başkanlık sisteminde ise kabineyi oluşturma ve yönetme gibi önemli miktarda anayasal gücü olan yürütme, belli bir zaman için doğrudan halk oyuyla seçilir ve meclis güvenoyundan muaftır. Başkan sadece yürütmenin başı değil aynı zamanda sembolik olarak devletin de başıdır ve seçimler arasında sadece görevi kötüye kullanma suçlamasıyla o pozisyondan uzaklaştırılabilir.

Bu iki sistemin belli özelliklerini içinde barındıran yarı başkanlık sistemi de yasama ve yürütme arasındaki ilişki çeşitlenmeleriyle oluşan melez bir sistemdir.

Her ne kadar çok temel hatlarla tanımlansalar da, ülkeden ülkeye değişen çeşitli faktörlerin etkisiyle yasama ve yürütme ilişkisinin farklı araçlar ve normlarla düzenlenmesi, başkanlık ve parlamento sistemi kategorileştirmesinin ne kadar sağlıklı olduğu konusunda tartışmalara neden olmuştur. Bu durum, iki sistemin iyi ve kötü yanlarını bilimsel açıdan tespit etmeyi de zorlaştırmıştır. Bir ülkenin, örneğin, demokratik göstergelerinin iyi olmasında başkanlık veya parlamento sistemi ile yönetilmesinin etkisinin ne kadar olduğu sorusu, başkanlık sistemi kategorisinde birbirinden tamamıyla farklı ülkeler olması nedeniyle, mesela ABD ve Tanzanya gibi, cevaplaması zor bir sorudur. Kısacası bu kategoriler çok yüzeysel benzerlikleri haricinde kendi içlerinde çok istikrarlı değillerdir.

Parlamenter Sisteme Sahip Ülkeler Daha Demokratik

Hükümet sistemi ile demokratik gelişmişlik arasında sağlam bir nedensellik kuramayabiliriz, ki literatürde de bu ilişki doyurucu şekilde kanıtlanamamıştır. Fakat fikir sahibi olmak açısından belli kaynaklar kullanarak iki sistemi karşılaştırabiliriz. World Factbook tarafından yapılan kategorik değerlendirmelere göre 164 ülkenin hükümet sistemini baz alarak, 2017 Freedom House (FH) skorlarını kullanarak bir karşılaştırma yaptık. FH her yıl yaptığı araştırmayla ülkelerin sivil ve siyasi hakları korumadaki performansını puanlıyor. Bu puanlama 1-7 arasında bir skalada yapılıyor ve en demokratik ülkeler bu skalanın 1’e yakın kısmında yer alıyorlar.

164 ülke arasında bir hesaplama yaptığımızda, parlamento sistemiyle yönetilen 75 ülkenin FH skoru ortalaması 2,2. Başkanlık sisteminin uygulandığı 70 ülkede ise bu ortalama 3,9’a yükseliyor. Yarı-başkanlık sistemiyle yönetilen 19 ülkenin ortalaması ise 3,5.

Freedom House 2017 sonuçlarına göre skoru 1 olan, bir başka deyişle en demokratik ülkeler kategorisinde 43 ülke var. Bu ülkelerin 32’si yani %74’ü parlamento sistemiyle yönetiliyor. 8 ülke başkanlık sistemi, 3 ülke ise yarı başkanlık sistemine sahip.

FH Endeksine göre en kötü skorlar olan 6,5 ve 7 puanına sahip 14 ülkenin sadece ikisi parlamento sistemiyle yönetilirken, 10’u başkanlık sistemi 2’si de yarı-başkanlık sistemine sahip.

Kaynaklar

World Factbook

Freedom House

MUTLAKA İZLEYİN:

Türkiye'de Tarım Alanları Azalıyor